Viêm da dầu

ICD-10 · L21.9Da liễu✓ Đã pre-check🆓 Miễn phí75/QĐ-BYT — Một số bệnh da liễu

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Viêm da dầu là bệnh viêm da mạn tính, thường gặp, ảnh hưởng đến các vùng da giàu tuyến bã nhờn. Bệnh đặc trưng bởi ban đỏ, vảy da nhờn và ngứa.

Dịch tễ: Bệnh rất phổ biến, ảnh hưởng 1-3% dân số chung. Có hai đỉnh tuổi mắc bệnh: ở trẻ sơ sinh (cứt trâu) và người lớn (đỉnh cao 30-60 tuổi), thường nặng hơn ở người suy giảm miễn dịch.

Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh đa yếu tố, liên quan đến di truyền, hoạt động tuyến bã và phản ứng miễn dịch. Nấm Malassezia (đặc biệt M. globosa, M. restricta) đóng vai trò quan trọng, chuyển hóa bã nhờn thành acid béo gây kích ứng. Phản ứng viêm của vật chủ với nấm và các chất chuyển hóa của nó dẫn đến biểu hiện bệnh.

Phân loại: Phân loại theo tuổi: viêm da dầu ở trẻ sơ sinh (cứt trâu) và viêm da dầu ở người lớn. Có thể phân loại theo vị trí: da đầu, mặt, nếp gấp, hoặc toàn thân.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn

Lý do đến khám
- Vảy da (đặc biệt ở da đầu, lông mày, rãnh mũi má, ngực)
- Ngứa (thay đổi từ nhẹ đến nặng)
- Đỏ da hoặc ban đỏ
- Da nhờn
Bệnh sử/diễn tiến
- Khởi phát từ từ, thường mạn tính và tái phát
- Các triệu chứng có thể nặng hơn vào mùa đông hoặc khi căng thẳng
- Có thể có tiền sử các đợt viêm da dầu trước đó

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📚 Theo Y văn

Yếu tố nguy cơ
- Căng thẳng thể chất hoặc tinh thần
- Mệt mỏi, thiếu ngủ
- Thay đổi nội tiết tố
- Thời tiết lạnh và khô
- Bệnh lý thần kinh (ví dụ: Parkinson, đột quỵ, chấn thương sọ não)
- Suy giảm miễn dịch (ví dụ: nhiễm HIV/AIDS, ghép tạng)
- Một số loại thuốc (ví dụ: lithium, psoralen, interferon, haloperidol)
- Béo phì
- Tiền sử gia đình có viêm da dầu

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📚 Theo Y văn

Triệu chứng cơ năng
- Ngứa (thường gặp, mức độ khác nhau)
- Cảm giác châm chích hoặc bỏng rát
Dấu hiệu thực thể
- Ban đỏ (vùng da bị ảnh hưởng có màu hồng hoặc đỏ)
- Vảy da (màu trắng hoặc vàng, nhờn, dính)
- Vùng tổn thương thường đối xứng
- Phân bố điển hình:
- Da đầu: Vảy gàu, ban đỏ, có thể lan rộng ra trán, sau tai
- Mặt: Rãnh mũi má, lông mày, vùng glabella, mí mắt (viêm bờ mi), vùng râu
- Ngực: Vùng xương ức, nếp gấp dưới vú
- Nếp gấp: Nách, bẹn, rốn, dưới vú (ít gặp hơn)
- Có thể có rụng tóc nhẹ ở vùng da đầu bị ảnh hưởng nặng

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng viêm da tiết bã
- Ban đỏ, vảy nhờn màu trắng hoặc vàng, ngứa, phân bố ở các vùng da có nhiều tuyến bã nhờn như da đầu, mặt (rãnh mũi má, lông mày), ngực (vùng xương ức) và các nếp gấp.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

📋 Theo Bộ Y tế

Các bệnh cần phân biệt
- Vảy phân hồng Gilbert
- Nấm thân
- Giang mai II.
- Viêm nang lông do nguyên nhân khác, đặc biệt viêm nang lông có ngứa và trứng cá.

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Vảy phân hồng Gilbert (Pityriasis rosea) — Thường có mảng tiên phong (herald patch), tổn thương hình bầu dục phân bố theo hình cây thông trên thân, ít ngứa hơn, không điển hình ở da đầu/mặt, tự giới hạn trong 6-8 tuần.

Nấm thân (Tinea corporis) — Tổn thương hình vòng với bờ nổi gồ, có vảy, trung tâm lành, thường đơn độc hoặc ít tổn thương, có thể xác định bằng xét nghiệm KOH tìm sợi nấm.

Giang mai II (Secondary Syphilis) — Phát ban đa dạng (dát, sẩn, mụn mủ), thường bao gồm lòng bàn tay/chân, hạch to toàn thân, có thể có các triệu chứng toàn thân khác, chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm huyết thanh (RPR/VDRL, TPPA/FTA-ABS).

Viêm nang lông (Folliculitis) — Sẩn hoặc mụn mủ tập trung quanh nang lông, thường do vi khuẩn, có thể ngứa, không có vảy nhờn lan tỏa như viêm da dầu.

Trứng cá (Acne vulgaris) — Đặc trưng bởi mụn trứng cá (comedones), sẩn, mụn mủ, nang, thường ở mặt, ngực, lưng, liên quan đến tăng tiết bã nhờn và vi khuẩn P. acnes, không có vảy nhờn lan tỏa.

Vảy nến da đầu (Psoriasis capitis) — Vảy dày, màu bạc, giới hạn rõ, thường vượt ra ngoài đường chân tóc, da đầu khô hơn, không nhờn, có thể có dấu hiệu Auspitz.

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế

Xét nghiệm trước và trong quá trình điều trị thuốc toàn thân
- Cần được xét nghiệm trước khi chỉ định và trong quá trình điều trị (đặc biệt cho gan, thận).

🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu

• Loại trừ/phân biệt

Soi tươi KOH

Âm tính (không thấy sợi nấm hoặc bào tử nấm) — Giúp loại trừ nhiễm nấm da (tinea) khi chẩn đoán phân biệt.

• Khẳng định chẩn đoán/Loại trừ

Sinh thiết da

Mô bệnh học phù hợp với viêm da dầu (ví dụ: viêm da dạng vảy nến với thâm nhiễm lympho bào quanh nang lông và tuyến bã, giãn mạch, vảy tiết bã) — Chỉ thực hiện trong trường hợp chẩn đoán không rõ ràng hoặc nghi ngờ bệnh lý khác.

• Theo dõi/Tầm soát

Xét nghiệm chức năng gan (ALT, AST)

ALT < 40 U/L, AST < 40 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng gan trước và trong quá trình điều trị thuốc kháng nấm toàn thân để phát hiện sớm tác dụng phụ trên gan.

Xét nghiệm chức năng thận (Creatinine, BUN)

Creatinine 0.6-1.2 mg/dL, BUN 7-20 mg/dL (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận trước và trong quá trình điều trị thuốc kháng nấm toàn thân để phát hiện sớm tác dụng phụ trên thận.

📚 Theo Y văn

Xét nghiệm chẩn đoán (khi cần)

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📚 Theo Y văn

Chẩn đoán xác định
- Dựa chủ yếu vào lâm sàng: sự hiện diện của ban đỏ và vảy nhờn ở các vùng da có nhiều tuyến bã nhờn (da đầu, mặt, ngực, nếp gấp).
- Không có bằng chứng của các bệnh lý khác trong chẩn đoán phân biệt.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn

Đánh giá mức độ nặng
- Viêm da dầu không có hệ thống phân loại giai đoạn chính thức.
- Mức độ nặng thường được đánh giá dựa trên:
- Mức độ lan rộng của tổn thương (khu trú hay toàn thân)
- Mức độ viêm (đỏ, sưng)
- Mức độ vảy da và nhờn
- Mức độ ngứa và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.
Phân loại mức độ (theo Y văn)
- Nhẹ: Tổn thương khu trú, vảy mỏng, ngứa nhẹ.
- Trung bình: Tổn thương lan rộng hơn, vảy dày hơn, ban đỏ rõ, ngứa vừa phải.
- Nặng: Tổn thương lan rộng, viêm nặng, vảy dày, ngứa dữ dội, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, có thể có biến chứng như nhiễm trùng thứ phát.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📚 Theo Y văn

Nguyên nhân và yếu tố liên quan
- Viêm da dầu là một bệnh lý đa yếu tố, không có một nguyên nhân duy nhất.
- Nấm Malassezia (trước đây gọi là Pityrosporum ovale): Là một loại nấm men sống cộng sinh trên da, sự phát triển quá mức của nó được cho là đóng vai trò quan trọng trong sinh bệnh học.
- Tăng tiết bã nhờn: Vùng da có nhiều tuyến bã nhờn là nơi nấm Malassezia phát triển mạnh.
- Phản ứng viêm của cơ thể: Hệ miễn dịch của vật chủ phản ứng với nấm Malassezia và các sản phẩm của nó, dẫn đến viêm.
- Yếu tố di truyền: Có yếu tố gia đình.
- Các yếu tố khác: Căng thẳng, thay đổi nội tiết, suy giảm miễn dịch (đặc biệt HIV/AIDS), một số bệnh lý thần kinh (Parkinson), thuốc men.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế

Thuốc chống nấm tại chỗ
- ketoconazol (1-2%) hoặc selenium sulfid (2,5%) có hiệu quả.
- Điều trị 2 lần/tuần trong 2 đến 4 tuần.
- Để thuốc trong 10-15 phút rồi rửa.
Các thuốc khác
- nhóm azol, allylamin dạng kem và dung dịch, glycol propylen, nystatin, axit salicylic.
Điều trị thuốc kháng sinh đường toàn thân
- Ketoconazol 200 mg/ngày x 5-7 ngày
- Itraconazol 100-200 mg/ngày x 5 ngày
- Fluconazol 300 mg/tuần x 2 tuần
Phòng tái phát
- Loại bỏ và hạn chế các yếu tố thuận lợi.
- Sử dụng dầu gội ketoconazol 1 lần/tuần như xà phòng.
- Ketoconazol 400 mg x 1 lần/tháng
- Fluconazol 300 mg x 1 lần/tháng
- Itraconazol 400 mg x 1 lần/tháng
Lưu ý
- Các thuốc điều trị bằng đường toàn thân có thể gây nhiều tác dụng phụ, đặc biệt là cho gan, thận vì vậy cần được xét nghiệm trước khi chỉ định và trong quá trình điều trị.

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

📚 Bối cảnh: Mục tiêu điều trị viêm da dầu là kiểm soát triệu chứng, giảm viêm và ức chế sự phát triển của nấm Malassezia. Viêm da dầu là bệnh mạn tính, thường tái phát, do đó cần điều trị duy trì và phòng ngừa tái phát. Điều trị ban đầu thường tập trung vào các liệu pháp tại chỗ, chỉ sử dụng thuốc toàn thân cho các trường hợp nặng, lan rộng hoặc kháng trị.

Thuốc chống nấm tại chỗ

⚙ Ức chế sự phát triển của nấm Malassezia, giảm viêm và vảy da.

💊 Ketoconazol

1-2% · Dạng kem, dầu gội

💊 Selenium sulfid

2,5% · Dạng dầu gội

↔ Sử dụng 2 lần/tuần trong 2-4 tuần. Để thuốc trên da 10-15 phút rồi rửa sạch. Các thuốc này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và dung nạp của bệnh nhân.

Các thuốc bôi tại chỗ hỗ trợ

⚙ Giảm viêm, tiêu sừng, làm mềm da, hoặc có tác dụng kháng nấm khác.

💊 Nhóm azol (khác ketoconazol)

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Dạng kem và dung dịch

💊 Nhóm allylamin

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Dạng kem và dung dịch

💊 Glycol propylen

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Dạng dung dịch

💊 Nystatin

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Dạng kem

💊 Axit salicylic

(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Dạng kem, dung dịch

↔ Các thuốc này được sử dụng để hỗ trợ điều trị, giảm vảy, ngứa và viêm. Liều lượng và tần suất sử dụng cần tham khảo y văn hoặc chỉ định của bác sĩ.

Thuốc kháng nấm đường toàn thân

⚙ Diệt nấm Malassezia từ bên trong cơ thể, hiệu quả cho các trường hợp nặng, lan rộng hoặc kháng trị với điều trị tại chỗ.

💊 Ketoconazol

200 mg/ngày x 5-7 ngày · Đường uống

💊 Itraconazol

100-200 mg/ngày x 5 ngày · Đường uống

💊 Fluconazol

300 mg/tuần x 2 tuần · Đường uống

↔ Các thuốc này có thể thay thế nhau. Cần theo dõi chức năng gan, thận trước và trong quá trình điều trị do nguy cơ tác dụng phụ. Chỉ sử dụng khi thật cần thiết và dưới sự giám sát của bác sĩ.

Phòng ngừa tái phát

⚙ Duy trì kiểm soát nấm Malassezia và giảm thiểu các yếu tố thuận lợi để ngăn ngừa bệnh tái phát.

💊 Dầu gội Ketoconazol

1 lần/tuần · Dạng dầu gội

💊 Ketoconazol

400 mg x 1 lần/tháng · Đường uống

💊 Fluconazol

300 mg x 1 lần/tháng · Đường uống

💊 Itraconazol

400 mg x 1 lần/tháng · Đường uống

↔ Ngoài việc sử dụng thuốc định kỳ, cần loại bỏ và hạn chế các yếu tố thuận lợi như căng thẳng, mệt mỏi. Các thuốc kháng nấm đường uống để phòng tái phát cần được cân nhắc kỹ lưỡng do nguy cơ tác dụng phụ.

⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.

💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📋 Theo Bộ Y tế

Lưu ý về tác dụng phụ và xét nghiệm
- Các thuốc điều trị bằng đường toàn thân có thể gây nhiều tác dụng phụ, đặc biệt là cho gan, thận.
- Cần được xét nghiệm trước khi chỉ định và trong quá trình điều trị.

📚 Theo Y văn

Chống chỉ định của thuốc kháng nấm toàn thân
- Suy gan nặng hoặc bệnh gan cấp tính (đặc biệt với Ketoconazol đường uống).
- Suy thận nặng (cần điều chỉnh liều Fluconazol).
- Phụ nữ có thai và cho con bú (cần cân nhắc lợi ích/nguy cơ, một số thuốc chống chỉ định tuyệt đối).
- Tương tác thuốc: Cần thận trọng khi dùng chung với các thuốc chuyển hóa qua cytochrome P450 (ví dụ: statin, warfarin, cyclosporine, thuốc chống loạn nhịp tim) do nguy cơ tăng nồng độ thuốc trong máu và tác dụng phụ.
Điều chỉnh theo bệnh kèm
- Bệnh nhân suy giảm miễn dịch (HIV/AIDS): Có thể cần liều cao hơn hoặc thời gian điều trị kéo dài hơn, và cần theo dõi chặt chẽ hơn.
- Bệnh nhân có bệnh gan/thận mạn tính: Cần điều chỉnh liều hoặc lựa chọn thuốc thay thế, theo dõi chức năng gan/thận thường xuyên.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📚 Theo Y văn

Theo dõi lâm sàng
- Đánh giá sự cải thiện của các triệu chứng: giảm ban đỏ, giảm vảy da, giảm ngứa.
- Kiểm tra mức độ lan rộng của tổn thương.
- Đánh giá chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.
Theo dõi tác dụng phụ của thuốc
- Đối với thuốc toàn thân: Theo dõi định kỳ chức năng gan, thận (như đã nêu ở bước 6 và 11).
- Đối với thuốc tại chỗ: Theo dõi các phản ứng kích ứng da, dị ứng.
Tần suất tái khám
- Ban đầu: Tái khám sau 2-4 tuần để đánh giá đáp ứng điều trị.
- Sau đó: Tái khám định kỳ hoặc khi có triệu chứng tái phát để điều chỉnh phác đồ duy trì.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📚 Theo Y văn

Biến chứng tại chỗ
- Nhiễm trùng thứ phát: Do vi khuẩn (ví dụ: tụ cầu) hoặc nấm (khi gãi nhiều, tổn thương da).
- Rụng tóc: Ở các trường hợp viêm da đầu nặng và kéo dài.
- Thay đổi sắc tố da: Tăng hoặc giảm sắc tố sau viêm.
Biến chứng toàn thân và tâm lý
- Ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Gây khó chịu, mất tự tin, lo âu, trầm cảm do các triệu chứng dai dẳng và tính chất tái phát của bệnh.
- Viêm da đỏ toàn thân (Erythroderma): Rất hiếm gặp, là một biến chứng nặng khi viêm da dầu lan rộng ra hầu hết bề mặt cơ thể.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📚 Theo Y văn

Chuyển tuyến chuyên khoa Da liễu
- Trường hợp nặng, lan rộng, không đáp ứng với điều trị ban đầu.
- Chẩn đoán không rõ ràng hoặc nghi ngờ bệnh lý khác.
- Bệnh nhân có bệnh kèm phức tạp hoặc suy giảm miễn dịch.
- Khi cần sử dụng thuốc toàn thân kéo dài hoặc có nguy cơ tác dụng phụ cao.
Cờ đỏ (Red flags)
- Khởi phát đột ngột, nặng và lan rộng nhanh chóng.
- Kèm theo các triệu chứng toàn thân như sốt, sụt cân, mệt mỏi (có thể gợi ý bệnh lý nền như HIV/AIDS hoặc các bệnh lý miễn dịch khác).
- Tổn thương da không điển hình, có dấu hiệu nhiễm trùng nặng.
- Không đáp ứng với các phác đồ điều trị chuẩn sau một thời gian hợp lý.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Fitzpatrick's Dermatology)

💬 Góp ý bước này