Tài liệu trên website https://hoclamsang.vn dùng để tra cứu, phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập, không phải là tài liệu hướng dẫn việc tự điều trị. Các hoạt động tư vấn y khoa hoặc điều trị phải có bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.
← Trang chủ

Rối loạn tâm thần và hành vi liên quan sử dụng Cocain

ICD-10 · F14Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🔗 Triệu chứng / hội chứng liên quan — bấm để mở cửa tiếp cận
🟡 Co giật🟡 Đau ngực
📖 Tổng quan bệnh học
Định nghĩa: Rối loạn tâm thần và hành vi liên quan sử dụng Cocain là một nhóm các tình trạng bệnh lý tâm thần phát sinh do việc sử dụng chất Cocain. Các rối loạn này bao gồm từ nhiễm độc cấp tính, sử dụng gây hại, hội chứng nghiện cho đến các trạng thái cai và rối loạn loạn thần. Chúng biểu hiện qua các triệu chứng và dấu hiệu đặc trưng liên quan trực tiếp đến tác động của Cocain lên hệ thần kinh trung ương.
Dịch tễ: Thông tin dịch tễ cụ thể về tỷ lệ mắc bệnh không được cung cấp trong tài liệu này. Tuy nhiên, các yếu tố gia đình và môi trường được xác định là có vai trò trong sự phát triển của các rối loạn này. Đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng, có thể ảnh hưởng đến nhiều cá nhân.
Cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân chính của các rối loạn này là việc sử dụng Cocain, một chất ma túy có tác động mạnh mẽ lên hệ thần kinh. Sự đồng diễn các rối loạn tâm thần khác và việc sử dụng các chất ma túy khác cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng. Ngoài ra, các yếu tố gia đình và môi trường cũng góp phần vào cơ chế bệnh sinh của tình trạng này.
Phân loại: Các rối loạn tâm thần và hành vi liên quan sử dụng Cocain được phân loại theo ICD-10 thành nhiều thể bệnh khác nhau. Bao gồm Nhiễm độc cấp do sử dụng cocain (F14.0), Sử dụng cocain gây hại (F14.1) và Hội chứng nghiện cocain (F14.2). Ngoài ra còn có Trạng thái cai cocain (F14.3) và Rối loạn loạn thần do sử dụng cocain (F14.5). Các triệu chứng như nhiễm độc cấp, trạng thái cai và loạn thần cũng được xác định rõ.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn
  • Lý do đến khám
    • Kích động, ảo giác, hoang tưởng, trầm cảm, lo âu, mất ngủ
    • Co giật, đau ngực, khó thở
    • Yêu cầu cai nghiện
    • Các vấn đề pháp lý hoặc xã hội liên quan đến sử dụng chất
  • Bệnh sử/diễn tiến
    • Tiền sử sử dụng cocain: lần đầu, đường dùng (hít, tiêm, hút), tần suất, liều lượng, thời gian sử dụng, các nỗ lực cai nghiện trước đó
    • Các triệu chứng hiện tại: thời gian khởi phát, diễn biến, mức độ ảnh hưởng đến chức năng sống
    • Các triệu chứng cai: thời gian xuất hiện sau khi ngừng/giảm, mức độ nặng
    • Các biến chứng y khoa hoặc tâm thần đã xảy ra
    • Tiền sử sử dụng các chất khác (rượu, cần sa, opioid, amphetamine)
    • Tiền sử bệnh tâm thần hoặc bệnh lý cơ thể
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Đồng diễn các rối loạn tâm thần
    • Rối loạn cảm xúc lưỡng cực
    • Tâm thần phân liệt
    • Rối loạn hành vi ở trẻ em và thanh thiếu niên
    • Rối loạn nhân cách chống đối xã hội ở người lớn
  • Yếu tố gia đình và môi trường
    • Sử dụng cocain ở bố mẹ
    • Môi trường bạo lực thời thơ ấu
    • Gia đình bất ổn
  • Sử dụng các chất ma túy khác
💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế
  • Triệu chứng, dấu hiệu nhiễm độc cấp do sử dụng cocain (ICD-10: F14.0)
    • Khoái cảm và cảm giác nhiều năng lượng
    • Tăng độ cảnh tỉnh
    • Hành vi hoặc niềm tin phóng đại
    • Lăng mạ hoặc tấn công người khác
    • Thích tranh cãi
    • Cảm xúc không ổn định
    • Hành vi định hình
    • Ảo thanh, ảo thị hoặc ảo giác xúc giác
    • Ý tưởng paranoid hoặc rối loạn hoạt động chức năng cá nhân
    • Nhịp tim nhanh (đôi khi nhịp chậm), loạn nhịp tim
    • Tăng huyết áp (đôi khi hạ huyết áp)
    • Vã mồ hôi và gai lạnh
    • Buồn nôn hoặc nôn
    • Giảm cân
    • Giãn đồng tử
    • Kích động tâm thần vận động (đôi khi chậm chạp tâm thần vận động)
    • Yếu cơ
    • Đau ngực
    • Co giật
  • Triệu chứng, dấu hiệu trạng thái cai cocain (ICD-10: F14.3)
    • Rối loạn khí sắc (buồn hoặc mất khoái cảm)
    • Ngủ lịm hoặc mệt mỏi
    • Chậm chạp hoặc kích động tâm thần vận động
    • Cảm giác thèm khát đối với cocain
    • Tăng khẩu vị
    • Mất ngủ hoặc ngủ nhiều
    • Có các giấc mơ kỳ quặc hoặc khó chịu
  • Triệu chứng loạn thần do sử dụng cocain (ICD-10: F14.5)
    • Các triệu chứng loạn thần (ví dụ: ảo giác, hoang tưởng, tư duy vô tổ chức)
💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Hội chứng nghiện cocain (ICD-10: F14.2): Thèm muốn mãnh liệt hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng cocain, Khó khăn trong việc kiểm tra thói quen sử dụng cocain, Xuất hiện hội chứng cai cocain khi ngừng hoặc giảm đáng kể liều lượng các chất có cocain đang sử dụng, Khuynh hướng tăng liều để chấm dứt hậu quả do liều thấp gây ra, Sao nhãng dần các thú vui, ham thích vốn có, Tiếp tục sử dụng cocain mặc dù đã có bằng chứng rõ ràng về tác hại của cocain đối với bản thân, gia đình và xã hội.
  • Hội chứng cai (sinh lý) của cocain (ICD-10: F14.3): Rối loạn khí sắc (buồn hoặc mất khoái cảm), Ngủ lịm hoặc mệt mỏi, Chậm chạp hoặc kích động tâm thần vận động, Cảm giác thèm khát đối với cocain, Tăng khẩu vị, Mất ngủ hoặc ngủ nhiều, Có các giấc mơ kỳ quặc hoặc khó chịu.
💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)
Nhiễm độc Amphetamine hoặc các chất kích thích khác — Tiền sử sử dụng chất, xét nghiệm sàng lọc nước tiểu/máu. Triệu chứng lâm sàng tương tự nhưng có thể có các dấu hiệu đặc trưng khác tùy loại chất.
Rối loạn cảm xúc lưỡng cực (giai đoạn hưng cảm) — Tiền sử các giai đoạn trầm cảm/hưng cảm rõ ràng không liên quan đến sử dụng chất. Các triệu chứng hưng cảm thường kéo dài hơn và không biến mất nhanh chóng sau khi ngừng chất. Xét nghiệm sàng lọc chất âm tính.
Tâm thần phân liệt (giai đoạn cấp) — Tiền sử bệnh tâm thần phân liệt, các triệu chứng loạn thần (ảo giác, hoang tưởng) thường có tính chất mạn tính, có thể xuất hiện trước khi sử dụng chất hoặc kéo dài sau khi ngừng chất. Xét nghiệm sàng lọc chất âm tính.
Cường giáp (Thyrotoxicosis) — Triệu chứng kích thích thần kinh giao cảm (nhịp tim nhanh, vã mồ hôi, run tay, sụt cân) có thể giống nhiễm độc cocain. Tuy nhiên, có các dấu hiệu cường giáp khác (bướu cổ, lồi mắt), xét nghiệm chức năng tuyến giáp bất thường, và xét nghiệm sàng lọc chất âm tính.
U tủy thượng thận (Pheochromocytoma) — Các cơn tăng huyết áp kịch phát, nhịp tim nhanh, vã mồ hôi có thể giống nhiễm độc cocain. Chẩn đoán bằng xét nghiệm catecholamine trong nước tiểu 24h hoặc máu, và hình ảnh học. Xét nghiệm sàng lọc chất âm tính.
💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Xét nghiệm sàng lọc chất gây nghiện
    • Test nhanh qua nước tiểu để phát hiện cocain
    • Test nhanh 4 hoặc 6 nhóm qua nước tiểu để phát hiện các chất ma tuý khác
    • Xét nghiệm sinh hóa máu tìm chất gây nghiện ở những trung tâm chống độc
  • Xét nghiệm máu tổng quát và sinh hóa
    • Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi (trước và sau điều trị)
    • Sinh hoá máu: Glucose, ure, creatinin, acid uric, lipid máu (cholesterol, triglicerid, LDL, HDL), CK, GOT, GPT, GGT, điện giải đồ (trước sau điều trị)
  • Xét nghiệm vi sinh
    • HIV (Human Immunodeficiency Virus)
    • HbsAg (Hepatitis B surface Antigen)
    • Anti HCV (Antibody to Hepatitis C Virus)
    • Huyết thanh chẩn đoán giang mai (Syphilis serology)
  • Tổng phân tích nước tiểu
  • Chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chức năng
    • X quang tim phổi
    • Nội soi tai mũi họng (thăm dò cần được làm thường quy)
    • Điện tâm đồ (ECG - Electrocardiogram) và siêu âm tim (cần chỉ định thường quy)
    • Siêu âm ổ bụng
    • Điện não đồ (EEG - Electroencephalogram), lưu huyết não, CT sọ não (Computed Tomography scan of the brain), MRI sọ não (Magnetic Resonance Imaging of the brain)
  • Trắc nghiệm tâm lý
    • Mức độ trầm cảm (HDRS - Hamilton Depression Rating Scale, Beck Depression Inventory)
    • Mức độ lo âu (HARS - Hamilton Anxiety Rating Scale, Zung Self-Rating Anxiety Scale)
    • Đặc điểm nhân cách (EPI - Eysenck Personality Inventory, MMPI - Minnesota Multiphasic Personality Inventory)
    • Mức độ rối loạn giấc ngủ (PSQI - Pittsburgh Sleep Quality Index)
    • Đánh giá rối loạn nhận thức (MMSE - Mini-Mental State Examination)
    • Rối loạn stress-lo âu-trầm cảm (DASS - Depression Anxiety Stress Scales)
    • Đánh giá mức độ rối loạn sử dụng rượu (AUDIT - Alcohol Use Disorders Identification Test) và mức độ cai rượu (CIWA - Clinical Institute Withdrawal Assessment for Alcohol) nếu có sử dụng kèm rượu
🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu
🥇 Khẳng định chẩn đoán
Xét nghiệm sinh hóa máu tìm chất gây nghiện
Nồng độ cocain/chất chuyển hóa > ngưỡng phát hiện (ví dụ: Benzoylecgonine > 100 ng/mL trong máu) (theo Y văn) — Xác định chính xác sự hiện diện và nồng độ của cocain hoặc chất chuyển hóa trong máu, có thể định lượng để đánh giá mức độ nhiễm độc.
📊 Hỗ trợ/Tầm soát
Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi
Giá trị tham chiếu bình thường (ví dụ: WBC 4-10 G/L, RBC 4-6 T/L, Hgb 120-160 g/L) (theo Y văn) — Đánh giá tình trạng sức khỏe chung, phát hiện thiếu máu, nhiễm trùng hoặc các bất thường khác liên quan đến dinh dưỡng hoặc biến chứng.
Glucose máu
3.9-6.1 mmol/L (70-110 mg/dL) (theo Y văn) — Đánh giá tình trạng chuyển hóa, phát hiện hạ/tăng đường huyết do nhiễm độc hoặc bệnh kèm.
Ure máu
2.5-7.5 mmol/L (15-45 mg/dL) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận.
Creatinin máu
44-97 µmol/L (0.5-1.1 mg/dL) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận.
Acid uric máu
Nam: 210-420 µmol/L; Nữ: 150-350 µmol/L (theo Y văn) — Đánh giá nguy cơ gout hoặc các rối loạn chuyển hóa khác.
Lipid máu (Cholesterol, Triglyceride, LDL, HDL)
Cholesterol toàn phần < 5.2 mmol/L; Triglyceride < 1.7 mmol/L; LDL < 3.4 mmol/L; HDL > 1.0 mmol/L (theo Y văn) — Đánh giá nguy cơ bệnh tim mạch.
CK (Creatine Kinase)
Nam: 30-200 U/L; Nữ: 20-170 U/L (theo Y văn) — Đánh giá tổn thương cơ, có thể tăng trong co giật hoặc tiêu cơ vân do kích động.
GOT (AST - Aspartate Aminotransferase)
< 40 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng gan, có thể tăng trong tổn thương gan.
GPT (ALT - Alanine Aminotransferase)
< 40 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng gan, đặc hiệu hơn GOT cho tổn thương gan.
GGT (Gamma-Glutamyl Transferase)
Nam: 10-71 U/L; Nữ: 6-42 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng gan, đặc biệt nhạy với tổn thương gan do rượu hoặc thuốc.
Điện giải đồ (Na+, K+, Cl-)
Na+: 135-145 mmol/L; K+: 3.5-5.0 mmol/L; Cl-: 98-107 mmol/L (theo Y văn) — Đánh giá cân bằng điện giải, có thể bị rối loạn do nôn, vã mồ hôi hoặc các biến chứng khác.
Tổng phân tích nước tiểu
Bình thường (ví dụ: không có protein, glucose, hồng cầu, bạch cầu) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận, phát hiện nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc các bất thường khác.
🔍 Tầm soát
Test nhanh cocain qua nước tiểu
Dương tính (Positive) (theo Y văn) — Phát hiện sự hiện diện của cocain hoặc chất chuyển hóa của nó (benzoylecgonine) trong nước tiểu, gợi ý sử dụng gần đây.
Test nhanh 4 hoặc 6 nhóm ma túy qua nước tiểu
Dương tính (Positive) (theo Y văn) — Phát hiện các chất ma túy khác có thể được sử dụng đồng thời.
HIV (Human Immunodeficiency Virus)
Âm tính/Dương tính (Negative/Positive) (theo Y văn) — Phát hiện nhiễm HIV, thường gặp ở người tiêm chích ma túy.
HbsAg (Hepatitis B surface Antigen)
Âm tính/Dương tính (Negative/Positive) (theo Y văn) — Phát hiện nhiễm virus viêm gan B.
Anti HCV (Antibody to Hepatitis C Virus)
Âm tính/Dương tính (Negative/Positive) (theo Y văn) — Phát hiện nhiễm virus viêm gan C.
Huyết thanh chẩn đoán giang mai (Syphilis serology)
Âm tính/Dương tính (Negative/Positive) (theo Y văn) — Phát hiện nhiễm giang mai, thường gặp ở người có hành vi nguy cơ cao.
X quang tim phổi
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Phát hiện các tổn thương phổi (viêm phổi, phù phổi, tổn thương do hít) hoặc tim (tim to) liên quan đến sử dụng cocain.
Nội soi tai mũi họng
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Phát hiện xung huyết, viêm loét niêm mạc mũi, thủng vách ngăn mũi do hít cocain.
Điện tâm đồ (ECG - Electrocardiogram)
Bình thường/Bất thường (ví dụ: ST chênh, T đảo, loạn nhịp) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng tim, phát hiện loạn nhịp, thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim do cocain.
Siêu âm tim
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Đánh giá cấu trúc và chức năng tim, phát hiện bệnh cơ tim, bệnh van tim hoặc các bất thường khác.
Siêu âm ổ bụng
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Đánh giá các cơ quan nội tạng (gan, thận, tụy, lách) để phát hiện tổn thương hoặc bệnh lý kèm theo.
Điện não đồ (EEG - Electroencephalogram)
Bình thường/Bất thường (ví dụ: sóng chậm, sóng nhọn, phức hợp sóng nhọn-sóng chậm) (theo Y văn) — Phát hiện các bất thường điện não liên quan đến co giật, tổn thương não hoặc rối loạn chức năng não.
Lưu huyết não
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Đánh giá lưu lượng máu não, có thể phát hiện thiếu máu não.
CT sọ não (Computed Tomography scan of the brain)
Bình thường/Bất thường (ví dụ: xuất huyết, nhồi máu, phù não, teo não) (theo Y văn) — Phát hiện các tổn thương cấu trúc não cấp tính (xuất huyết, nhồi máu) hoặc mạn tính (teo não) do cocain hoặc bệnh lý kèm theo.
MRI sọ não (Magnetic Resonance Imaging of the brain)
Bình thường/Bất thường (theo Y văn) — Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn CT, phát hiện các tổn thương não nhỏ, thiếu máu cục bộ, hoặc các thay đổi chất trắng liên quan đến sử dụng chất.
• Đánh giá mức độ
HDRS (Hamilton Depression Rating Scale)
0-7: Bình thường; 8-13: Trầm cảm nhẹ; 14-18: Trầm cảm vừa; 19-22: Trầm cảm nặng; >23: Trầm cảm rất nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng trầm cảm.
Beck Depression Inventory
0-13: Tối thiểu; 14-19: Nhẹ; 20-28: Vừa; 29-63: Nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng trầm cảm.
HARS (Hamilton Anxiety Rating Scale)
<17: Nhẹ; 18-24: Vừa; >25: Nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng lo âu.
Zung Self-Rating Anxiety Scale
20-44: Bình thường; 45-59: Lo âu nhẹ/vừa; 60-74: Lo âu nặng; 75-80: Lo âu rất nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng lo âu.
PSQI (Pittsburgh Sleep Quality Index)
>5 điểm: Rối loạn giấc ngủ (theo Y văn) — Đánh giá chất lượng giấc ngủ và các rối loạn giấc ngủ.
MMSE (Mini-Mental State Examination)
24-30: Bình thường; 18-23: Suy giảm nhận thức nhẹ; 0-17: Suy giảm nhận thức nặng (theo Y văn) — Đánh giá tổng quát chức năng nhận thức.
DASS (Depression Anxiety Stress Scales)
Điểm số cho từng thang (Trầm cảm, Lo âu, Stress) được phân loại từ bình thường đến cực kỳ nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ trầm cảm, lo âu và stress.
AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test)
0-7: Vùng nguy cơ thấp; 8-14: Vùng nguy cơ cao; 15-19: Có vấn đề về rượu; 20-40: Nghiện rượu (theo Y văn) — Sàng lọc và đánh giá mức độ rối loạn sử dụng rượu.
CIWA (Clinical Institute Withdrawal Assessment for Alcohol)
<8: Nhẹ; 8-15: Vừa; >15: Nặng (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của hội chứng cai rượu.
💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nhiễm độc cấp do sử dụng cocain (ICD-10: F14.0)
    • Bằng chứng rõ ràng của việc mới sử dụng cocain ở liều đủ cao để gây ngộ độc.
    • Có ít nhất 1 trong các triệu chứng sau: Khoái cảm và cảm giác nhiều năng lượng; tăng độ cảnh tỉnh; hành vi hoặc niềm tin phóng đại; lăng mạ hoặc tấn công người khác; thích tranh cãi; cảm xúc không ổn định; hành vi định hình; ảo thanh, ảo thị hoặc ảo giác xúc giác; ý tưởng paranoid hoặc rối loạn hoạt động chức năng cá nhân.
    • Có ít nhất hai trong các dấu hiệu sau: nhịp tim nhanh (đôi khi nhịp chậm), loạn nhịp tim, tăng huyết áp (đôi khi hạ huyết áp), vã mồ hôi và gai lạnh, buồn nôn hoặc nôn, giảm cân, giãn đồng tử, kích động tâm thần vận động (đôi khi chậm chạp tâm thần vận động), yếu cơ, đau ngực, co giật.
  • Sử dụng cocain gây hại (ICD-10: F14.1)
    • Bằng chứng rõ ràng về việc sử dụng cocain gây ra các tổn hại về tâm thần và cơ thể, bao gồm rối loạn sự xét đoán hoặc rối loạn hành vi chức năng, có thể dẫn tới sự mất khả năng hoặc có những hậu quả có hại đối với các mối quan hệ giữa các cá nhân.
    • Bản chất của sự tổn hại cần được xác định rõ ràng.
    • Sử dụng kéo dài trong vòng ít nhất 1 tháng hoặc lặp đi lặp lại trong khoảng thời gian 12 tháng.
    • Rối loạn này không đáp ứng các tiêu chuẩn đối với bất kỳ rối loạn hành vi hoặc rối loạn tâm thần nào khác liên quan đến cocain, trong cùng khoảng thời gian đó (ngoại trừ nhiễm độc cấp cocain).
  • Hội chứng nghiện cocain (ICD-10: F14.2)
    • Có ≥ 3/6 biểu hiện dưới đây xảy ra cùng nhau trong vòng ít nhất 1 tháng hoặc nếu tồn tại trong khoảng thời gian ngắn hơn 1 tháng, thì cần lặp đi lặp lại cùng nhau trong khoảng thời gian 12 tháng:
    • Thèm muốn mãnh liệt hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng cocain.
    • Khó khăn trong việc kiểm tra thói quen sử dụng cocain.
    • Xuất hiện hội chứng cai cocain khi ngừng hoặc giảm đáng kể liều lượng các chất có cocain đang sử dụng.
    • Khuynh hướng tăng liều để chấm dứt hậu quả do liều thấp gây ra.
    • Sao nhãng dần các thú vui, ham thích vốn có.
    • Tiếp tục sử dụng cocain mặc dù đã có bằng chứng rõ ràng về tác hại của cocain đối với bản thân, gia đình và xã hội.
  • Trạng thái cai cocain (ICD-10: F14.3)
    • Bằng chứng rõ ràng về việc mới giảm hoặc ngừng sử dụng cocain sau khi đã sử dụng cocain lặp đi, lặp lại với liều cao và thời gian kéo dài.
    • Có rối loạn khí sắc (buồn hoặc mất khoái cảm).
    • Có hội chứng cai (sinh lý) của cocain gồm (ở người nghiện nặng): Ngủ lịm hoặc mệt mỏi, Chậm chạp hoặc kích động tâm thần vận động, Cảm giác thèm khát đối với cocain, Tăng khẩu vị, Mất ngủ hoặc ngủ nhiều, Có các giấc mơ kỳ quặc hoặc khó chịu.
    • Các dấu hiệu trên không thể quy cho một bệnh nội khoa không liên quan đến việc sử dụng cocain, và không thể quy cho một rối loạn tâm thần hoặc một rối loạn hành vi khác.
  • Rối loạn loạn thần do sử dụng cocain (ICD-10: F14.5)
    • Khởi phát của các triệu chứng loạn thần phải xảy ra trong khi hoặc trong vòng 2 tuần có sử dụng cocain.
    • Các triệu chứng loạn thần phải tồn tại hơn 48 tiếng.
    • Sự kéo dài của rối loạn này phải không vượt quá 6 tháng (nếu dài hơn thì cần cân nhắc chẩn đoán rối loạn loạn thần di chứng và khởi phát muộn liên quan sử dụng cocain: F14.7).
💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn
  • Đánh giá mức độ nặng của rối loạn sử dụng cocain (theo DSM-5 - Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition)
    • Mức độ nhẹ: 2-3 tiêu chí chẩn đoán được đáp ứng.
    • Mức độ vừa: 4-5 tiêu chí chẩn đoán được đáp ứng.
    • Mức độ nặng: ≥ 6 tiêu chí chẩn đoán được đáp ứng.
  • Đánh giá mức độ nặng của các rối loạn tâm thần kèm theo (sử dụng các thang điểm từ Bước 6)
    • Thang điểm HDRS (Hamilton Depression Rating Scale) và Beck Depression Inventory để đánh giá mức độ trầm cảm.
    • Thang điểm HARS (Hamilton Anxiety Rating Scale) và Zung Self-Rating Anxiety Scale để đánh giá mức độ lo âu.
    • Thang điểm PSQI (Pittsburgh Sleep Quality Index) để đánh giá mức độ rối loạn giấc ngủ.
    • Thang điểm MMSE (Mini-Mental State Examination) để đánh giá mức độ suy giảm nhận thức.
    • Thang điểm DASS (Depression Anxiety Stress Scales) để đánh giá mức độ trầm cảm, lo âu, stress.
    • Thang điểm AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test) và CIWA (Clinical Institute Withdrawal Assessment for Alcohol) nếu có sử dụng kèm rượu.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition (DSM-5), Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📚 Theo Y văn
  • Nguyên nhân trực tiếp
    • Sử dụng cocain là nguyên nhân trực tiếp gây ra các rối loạn tâm thần và hành vi liên quan.
  • Các yếu tố nguy cơ góp phần (tham khảo từ Bước 2)
    • Đồng diễn các rối loạn tâm thần (rối loạn cảm xúc lưỡng cực, tâm thần phân liệt, rối loạn hành vi, rối loạn nhân cách chống đối xã hội).
    • Yếu tố gia đình và môi trường (sử dụng cocain ở bố mẹ, môi trường bạo lực thời thơ ấu, gia đình bất ổn).
    • Sử dụng các chất ma túy khác.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên tắc điều trị
    • Điều trị triệu chứng, xác định đúng rối loạn tâm thần mắc phải
    • Lựa chọn các thuốc hợp lý, đúng thuốc, đúng liều lượng
    • Liệu pháp tâm lý
  • Sơ đồ/Phác đồ điều trị
    • Điều trị hóa dược (các thuốc bình thần, an thần kinh, chống trầm cảm)
    • Điều trị bệnh lý kết hợp
    • Liệu pháp tâm lí: cá nhân, gia đình...
💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)
💊 Liều tham khảo
Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.
📚 Bối cảnh: Điều trị rối loạn tâm thần và hành vi liên quan sử dụng cocain là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp đa phương thức giữa điều trị hóa dược, liệu pháp tâm lý và hỗ trợ xã hội. Mục tiêu là giảm thèm muốn, kiểm soát triệu chứng cấp tính (nhiễm độc, cai, loạn thần), điều trị các rối loạn tâm thần kèm theo, ngăn ngừa tái nghiện và cải thiện chức năng xã hội. Không có thuốc đặc hiệu nào được chấp thuận để điều trị nghiện cocain, do đó điều trị chủ yếu là hỗ trợ và điều trị triệu chứng.
Thuốc an thần kinh (Antipsychotics)
⚙ Đối kháng thụ thể dopamine D2 (điển hình) hoặc tác động đa thụ thể (không điển hình), giúp kiểm soát các triệu chứng loạn thần (ảo giác, hoang tưởng, kích động) và ổn định khí sắc.
💊 Chlorpromazin
50-250mg/24 giờ · Uống/Tiêm
💊 Haloperidol
5-30mg/24 giờ · Uống/Tiêm
💊 Risperidon
1-12mg/24 giờ · Uống
💊 Olanzapin
5-60mg/24 giờ · Uống
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng, tác dụng phụ và bệnh cảnh lâm sàng cụ thể. Ưu tiên đơn trị liệu, nếu ít hiệu quả xem xét chuyển loại thuốc hoặc kết hợp tối đa 3 loại thuốc để hạn chế tác dụng không mong muốn.
Thuốc chống trầm cảm (Antidepressants)
⚙ Tăng nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine, dopamine) trong não, giúp cải thiện triệu chứng trầm cảm, lo âu và có thể giảm thèm muốn cocain.
💊 Fluoxetin
10-40 mg/ngày · Uống
💊 Sertralin
50-200mg/ngày · Uống
💊 Venlafaxin
75-225mg/ngày · Uống
💊 Mirtazapin
30-60mg/ngày · Uống
💊 Amitriptylin
50-100mg/ngày · Uống
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và tác dụng phụ. Ưu tiên đơn trị liệu, nếu ít hiệu quả xem xét chuyển loại thuốc hoặc kết hợp tối đa 3 loại thuốc để hạn chế tác dụng không mong muốn.
Thuốc chỉnh khí sắc (Mood Stabilizers)
⚙ Ổn định màng tế bào thần kinh, điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh, giúp kiểm soát các dao động khí sắc, đặc biệt hữu ích nếu có rối loạn cảm xúc lưỡng cực kèm theo.
💊 Muối Valproat
1200-1500mg/ngày, tối đa 60mg/kg/ngày · Uống
💊 Carbamazepin
400-1200mg/ngày · Uống
💊 Lamotrigin
100-400 mg/ngày · Uống
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và tác dụng phụ. Ưu tiên đơn trị liệu, nếu ít hiệu quả xem xét chuyển loại thuốc hoặc kết hợp tối đa 2 loại thuốc để hạn chế tác dụng không mong muốn.
Benzodiazepin
⚙ Tăng cường hoạt động của GABA (gamma-aminobutyric acid), một chất dẫn truyền thần kinh ức chế, giúp giảm lo âu, kích động, co giật và cải thiện giấc ngủ.
💊 Diazepam
5-30mg/ngày · Uống
💊 Lorazepam
1-4mg/ngày · Uống
💊 Clonazepam
1-8mg/ngày · Uống
↔ Sử dụng thận trọng do nguy cơ phụ thuộc và lạm dụng, đặc biệt ở bệnh nhân có tiền sử rối loạn sử dụng chất. Chỉ dùng trong thời gian ngắn để kiểm soát triệu chứng cấp tính.
Thuốc giải lo âu, gây ngủ không Benzodiazepin và thảo dược
⚙ Các cơ chế khác nhau để giảm lo âu và gây ngủ, thường có ít nguy cơ phụ thuộc hơn Benzodiazepin.
💊 Etifoxin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Zopiclon
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Melatonin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Các thuốc này có thể được sử dụng để hỗ trợ giảm lo âu và cải thiện giấc ngủ, đặc biệt khi cần tránh Benzodiazepin.
Thuốc hỗ trợ chức năng thần kinh và dinh dưỡng
⚙ Cải thiện tuần hoàn não, cung cấp dưỡng chất cho tế bào thần kinh, hỗ trợ phục hồi chức năng nhận thức và giảm các triệu chứng suy nhược.
💊 Piracetam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Citicolin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
💊 Vitamin và yếu tố vi lượng
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm tĩnh mạch
↔ Các thuốc này có vai trò hỗ trợ, không phải điều trị chính.
Thuốc bổ gan
⚙ Hỗ trợ chức năng gan, bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương, đặc biệt quan trọng khi có bệnh gan kèm theo hoặc sử dụng nhiều thuốc chuyển hóa qua gan.
💊 Silymarin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Aminoleban
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Tiêm tĩnh mạch
↔ Sử dụng khi có chỉ định cụ thể về chức năng gan.
Liệu pháp tâm lý và phục hồi chức năng
⚙ Cung cấp các kỹ năng đối phó, thay đổi hành vi, giải quyết các vấn đề tâm lý và xã hội, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.
↔ Bao gồm liệu pháp cá nhân, liệu pháp gia đình, liệu pháp tạo động lực, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT - Cognitive Behavioral Therapy), liệu pháp tái thích ứng xã hội, vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu, chế độ dinh dưỡng và phục hồi chức năng tại cộng đồng (lao động liệu pháp). Đây là trụ cột trong điều trị rối loạn sử dụng chất.
⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.
💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📚 Theo Y văn
  • Chống chỉ định chung
    • Tiếp tục sử dụng cocain: Là chống chỉ định tuyệt đối cho việc điều trị phục hồi chức năng và cai nghiện.
    • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Cần cân nhắc kỹ lợi ích/nguy cơ của các thuốc điều trị, ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc.
    • Bệnh tim mạch nặng không ổn định (nhồi máu cơ tim cấp, loạn nhịp tim nặng, tăng huyết áp không kiểm soát): Cần ổn định các tình trạng này trước khi điều trị tâm thần chuyên sâu.
    • Suy gan, suy thận nặng: Cần điều chỉnh liều lượng các thuốc chuyển hóa qua gan/thận.
    • Tiền sử dị ứng với các thuốc điều trị.
  • Điều chỉnh theo bệnh kèm
    • Rối loạn tim mạch: Theo dõi sát điện tâm đồ, huyết áp, nhịp tim. Tránh các thuốc có thể làm nặng thêm tình trạng tim mạch (ví dụ: một số thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc an thần kinh có thể gây kéo dài QT).
    • Rối loạn hô hấp: Đánh giá chức năng hô hấp, điều trị các tổn thương phổi do cocain.
    • Nhiễm trùng (HIV, viêm gan B/C, giang mai): Điều trị đồng thời các bệnh nhiễm trùng theo phác đồ chuyên khoa.
    • Rối loạn tâm thần khác (trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt): Điều trị tích cực các rối loạn này bằng thuốc và liệu pháp tâm lý phù hợp, vì chúng là yếu tố nguy cơ tái nghiện.
    • Rối loạn sử dụng chất khác (rượu, opioid): Cần có kế hoạch điều trị toàn diện cho tất cả các chất lạm dụng.
    • Suy dinh dưỡng: Bổ sung dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất.
    • Bệnh lý gan/thận: Điều chỉnh liều thuốc, theo dõi chức năng gan/thận định kỳ.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📚 Theo Y văn
  • Theo dõi lâm sàng
    • Đánh giá thường xuyên các triệu chứng nhiễm độc, cai, loạn thần, trầm cảm, lo âu.
    • Theo dõi hành vi sử dụng cocain (tần suất, liều lượng, đường dùng), thèm muốn (craving).
    • Đánh giá chức năng xã hội, nghề nghiệp, các mối quan hệ.
    • Theo dõi các tác dụng phụ của thuốc điều trị.
    • Đánh giá nguy cơ tái nghiện và các yếu tố kích hoạt.
  • Theo dõi cận lâm sàng
    • Lặp lại xét nghiệm sàng lọc chất gây nghiện (nước tiểu, máu) định kỳ để kiểm tra sự tuân thủ điều trị và phát hiện tái sử dụng.
    • Lặp lại tổng phân tích tế bào máu ngoại vi và sinh hóa máu (Glucose, ure, creatinin, lipid máu, GOT, GPT, GGT, điện giải đồ) để đánh giá tình trạng sức khỏe chung và tác dụng phụ của thuốc.
    • Lặp lại các trắc nghiệm tâm lý (HDRS, Beck, HARS, Zung, PSQI, MMSE, DASS, AUDIT, CIWA) trước và sau điều trị để đánh giá mức độ cải thiện của các rối loạn tâm thần kèm theo.
    • Theo dõi điện tâm đồ và siêu âm tim nếu có bệnh tim mạch hoặc sử dụng thuốc có nguy cơ tim mạch.
    • Theo dõi chức năng gan/thận nếu có bất thường hoặc sử dụng thuốc có độc tính gan/thận.
  • Mục tiêu điều trị
    • Giảm hoặc ngừng hoàn toàn sử dụng cocain.
    • Kiểm soát các triệu chứng tâm thần (loạn thần, trầm cảm, lo âu).
    • Cải thiện chức năng xã hội và chất lượng cuộc sống.
    • Ngăn ngừa tái nghiện.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Biến chứng hô hấp
    • Tổn thương phế quản, phổi.
  • Biến chứng mũi họng
    • Xung huyết, viêm loét niêm mạc mũi.
  • Biến chứng lây nhiễm
    • Lây nhiễm virus viêm gan B, C, HIV (Human Immunodeficiency Virus).
  • Biến chứng thần kinh
    • Loạn trương lực cơ.
    • Đau đầu migraine.
    • Có thể gây nhồi máu não.
    • Các cơn co giật.
  • Biến chứng tim mạch
    • Nhồi máu cơ tim.
    • Ngoại tâm thu thất.
  • Biến chứng tử vong
    • Tử vong.
💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📚 Theo Y văn
  • Cờ đỏ (Tình huống cần can thiệp khẩn cấp hoặc chuyển tuyến ngay lập tức)
    • Nhiễm độc cocain nặng với các dấu hiệu đe dọa tính mạng: loạn nhịp tim nặng, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp kịch phát, co giật liên tục, hôn mê, suy hô hấp.
    • Hội chứng cai cocain nặng có biến chứng: co giật, mê sảng, rối loạn tâm thần nặng.
    • Rối loạn loạn thần cấp tính nặng (ảo giác, hoang tưởng, kích động) gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác.
    • Ý tưởng hoặc hành vi tự sát/tự hại, hành vi bạo lực.
    • Các biến chứng y khoa nghiêm trọng: nhồi máu não, xuất huyết não, suy thận cấp, tiêu cơ vân.
    • Phụ nữ có thai sử dụng cocain.
  • Chỉ định chuyển tuyến
    • Chuyển đến khoa cấp cứu hoặc hồi sức tích cực: Đối với các trường hợp cờ đỏ đe dọa tính mạng hoặc biến chứng y khoa nặng.
    • Chuyển đến khoa tâm thần hoặc trung tâm cai nghiện chuyên sâu: Đối với các trường hợp rối loạn tâm thần nặng, hội chứng nghiện phức tạp, cần điều trị nội trú, hoặc khi điều trị ngoại trú không hiệu quả.
    • Chuyển đến các cơ sở phục hồi chức năng: Sau giai đoạn cấp tính, để tiếp tục liệu pháp tâm lý, phục hồi chức năng xã hội và ngăn ngừa tái nghiện.
    • Chuyển đến các chuyên khoa khác: Nếu có các bệnh lý kèm theo cần điều trị chuyên sâu (ví dụ: tim mạch, thần kinh, truyền nhiễm).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, American Society of Addiction Medicine (ASAM) Criteria)
💬 Góp ý bước này
⭐ Bài này với bạn thế nào?
Hữu ích
Dễ sử dụng
Trình bày học thuật
Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.