Rối loạn phân ly

ICD-10 · F44Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp

🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp

🔗 Triệu chứng / hội chứng liên quan — bấm để mở cửa tiếp cận

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Rối loạn phân ly là một bệnh lý thuộc chuyên khoa Tâm thần, được phân loại theo mã F44 trong Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10. Đây là một trong số các rối loạn tâm thần thường gặp, được quy định trong phác đồ của Bộ Y tế.

Dịch tễ: Dựa trên nội dung được cung cấp, không có số liệu cụ thể về dịch tễ học của rối loạn phân ly như tỷ lệ mắc hay phân bố theo độ tuổi, giới tính. Do đó, không thể đưa ra mô tả định lượng về tình hình dịch tễ của bệnh này.

Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của rối loạn phân ly được cho là phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố. Các nguyên nhân tâm lý, đặc biệt là stress tâm lý, đóng vai trò quan trọng trong khởi phát và diễn tiến bệnh. Bên cạnh đó, các yếu tố nhân cách và các bệnh lý cơ thể làm suy yếu hệ thần kinh cũng được xem là yếu tố thuận lợi góp phần vào sự phát triển của rối loạn này.

Phân loại: Rối loạn phân ly được phân loại chính thức theo mã F44 trong hệ thống Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10. Việc chẩn đoán bệnh dựa trên các tiêu chuẩn cụ thể được quy định trong Chương F44 của ICD-10, cùng với các nét lâm sàng biệt định.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📋 Theo Bộ Y tế

Lý do đến khám
- Mất một phần hay hoàn toàn sự hợp nhất bình thường giữa trí nhớ, quá khứ, ý thức về đặc tính cá nhân với những cảm giác trực tiếp và sự kiểm soát vận động của cơ thể.
- Các triệu chứng lâm sàng biệt định như liệt, run, mất đứng mất đi, mù, điếc, câm, tê bì, sững sờ, quên, co giật, hiện tượng bị xâm nhập.
Bệnh sử/diễn tiến
- Thường liên quan chặt chẽ với sang chấn tâm lý và nhân cách người bệnh.
- Khởi phát cấp tính, thường kết hợp rõ rệt về thời gian với sự kiện gây sang chấn và những vấn đề hoặc các mối quan hệ bị rối loạn.

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế

Stress tâm lý
- Hoàn cảnh xung đột, vấn đề không giải quyết được, mối quan hệ phức tạp giữa người với người.
- Nhu cầu tâm lý không được đáp ứng, gây ra các cảm xúc mạnh (lo lắng, buồn rầu, tức giận, ghen tuông, thất vọng…).
Yếu tố nhân cách
- Người có nhân cách thuộc loại hình thần kinh nghệ sỹ yếu.
Các bệnh lý cơ thể làm suy yếu hệ thần kinh
- Nhiễm khuẩn, nhiễm độc, chấn thương sọ não.
- Làm giảm sút hoạt động của vỏ não và tăng cường hoạt động dưới vỏ, tạo điều kiện thuận lợi phát sinh rối loạn phân ly.

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế

Các nét lâm sàng biệt định cho rối loạn phân ly (F44)
- Rối loạn vận động: Liệt, run, mất đứng mất đi.
- Rối loạn cảm giác: Mù, điếc, câm, tê bì.
- Rối loạn ý thức/trí nhớ: Sững sờ, quên.
- Các biểu hiện khác: Co giật, hiện tượng bị xâm nhập.

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng phân ly (Dissociative Syndrome)
- Mất một phần hoặc hoàn toàn sự hợp nhất bình thường giữa các chức năng tâm thần: trí nhớ, ý thức về bản thân, cảm giác và kiểm soát vận động.
- Biểu hiện đa dạng, bao gồm các triệu chứng vận động (liệt, run, mất đứng, mất đi), cảm giác (mù, điếc, câm, tê bì), rối loạn ý thức (sững sờ), rối loạn trí nhớ (quên), và các biểu hiện khác như co giật, cảm giác bị xâm nhập.
- Các triệu chứng này không thể giải thích hoàn toàn bằng một rối loạn cơ thể hoặc thần kinh.
- Thường có mối liên hệ rõ ràng về thời gian với các sự kiện gây sang chấn tâm lý hoặc các vấn đề trong mối quan hệ.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders, Clinical descriptions and diagnostic guidelines)

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Các bệnh thần kinh nội khoa (Viêm não, xuất huyết não, hội chứng Guillain – Barre, nhược cơ, viêm đa cơ, triệu chứng thần kinh sớm của AIDS, xơ cứng rải rác) — Có bằng chứng khách quan về tổn thương thực thể trên cận lâm sàng (CT, MRI, điện não đồ, xét nghiệm dịch não tủy, điện cơ) và/hoặc các dấu hiệu thần kinh khu trú phù hợp với tổn thương giải phẫu. Các triệu chứng phân ly thường không tuân theo quy luật giải phẫu thần kinh.

Rối loạn dạng cơ thể (Somatic Symptom Disorder) — Bệnh nhân có một hoặc nhiều triệu chứng cơ thể gây khó chịu hoặc dẫn đến gián đoạn đáng kể trong cuộc sống hàng ngày, kèm theo suy nghĩ, cảm xúc hoặc hành vi quá mức liên quan đến các triệu chứng này. Trong rối loạn phân ly, triệu chứng chủ yếu là mất chức năng tâm thần (trí nhớ, ý thức, vận động) mà không có tổn thương thực thể, trong khi rối loạn dạng cơ thể tập trung vào các triệu chứng cơ thể.

Rối loạn giả bệnh (Factitious Disorder) — Bệnh nhân cố ý tạo ra hoặc giả vờ các triệu chứng thể chất hoặc tâm lý để được chăm sóc y tế, với động cơ chính là vai trò người bệnh. Trong rối loạn phân ly, các triệu chứng là không chủ ý và không có động cơ rõ ràng để đạt được lợi ích thứ cấp (như tránh trách nhiệm, nhận bồi thường).

Cơn co giật động kinh (Epileptic Seizures) — Cơn động kinh có bằng chứng trên điện não đồ (EEG - Electroencephalogram) về hoạt động điện bất thường. Cơn co giật phân ly (non-epileptic seizures) thường có đặc điểm không điển hình (mắt nhắm chặt, cử động không đồng bộ, không có giai đoạn sau cơn điển hình, không có tổn thương sau chấn thương), và EEG trong cơn thường bình thường.

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD - Post-Traumatic Stress Disorder) — PTSD có các triệu chứng tái trải nghiệm sang chấn, né tránh, thay đổi tiêu cực trong nhận thức và tâm trạng, và tăng phản ứng. Các triệu chứng phân ly (như mất trí nhớ phân ly, giải thể nhân cách/giải thể thực tại) có thể là một phần của PTSD, nhưng trong rối loạn phân ly nguyên phát, chúng là triệu chứng nổi bật và không nhất thiết kèm theo đầy đủ các tiêu chuẩn của PTSD.

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu

📊 Hỗ trợ/gợi ý

Trắc nghiệm tâm lý (MMPI - Minnesota Multiphasic Personality Inventory, EPI - Eysenck Personality Inventory, Zung, Hamilton lo âu, Beck, Hamilton trầm cảm, PSQI - Pittsburgh Sleep Quality Index)

Điểm số cao trên các thang đánh giá lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ; các đặc điểm nhân cách gợi ý (theo Y văn) — Đánh giá nhân cách, mức độ lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ phối hợp, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi điều trị các rối loạn tâm thần đi kèm.

Lưu huyết não (Rheoencephalography)

Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Đánh giá tuần hoàn não, hỗ trợ loại trừ các vấn đề về mạch máu não.

• Loại trừ nguyên nhân thực thể

Xét nghiệm máu (huyết học, sinh hoá, vi sinh: HIV, VGB, VGC)

Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa, suy giảm miễn dịch có thể gây ra các triệu chứng thần kinh hoặc tâm thần.

Xét nghiệm nước tiểu, tìm chất ma tuý, huyết thanh chẩn đoán giang mai

Âm tính/Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ ngộ độc chất, lạm dụng ma túy hoặc nhiễm trùng (giang mai) có thể gây ra các triệu chứng tương tự rối loạn phân ly.

Điện não đồ (EEG - Electroencephalogram)

Không có sóng động kinh hoặc bất thường điện não khu trú (theo Y văn) — Loại trừ động kinh hoặc các bệnh lý não khác gây ra các cơn co giật hoặc rối loạn ý thức.

Điện tâm đồ (ECG - Electrocardiogram), X-quang tim phổi, siêu âm ổ bụng, siêu âm tuyến giáp

Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý tim mạch, hô hấp, tiêu hóa, nội tiết có thể gây ra các triệu chứng cơ thể hoặc ảnh hưởng đến trạng thái tâm thần.

Xét nghiệm hormon tuyến giáp (TSH, fT3, fT4)

Trong giới hạn bình thường (TSH: 0.4-4.0 mIU/L; fT3: 2.3-4.2 pg/mL; fT4: 0.8-1.8 ng/dL) (theo Y văn) — Loại trừ rối loạn chức năng tuyến giáp (cường giáp, suy giáp) có thể gây ra các triệu chứng lo âu, trầm cảm, rối loạn nhận thức.

Chụp cắt lớp vi tính (CT - Computed Tomography), Cộng hưởng từ (MRI - Magnetic Resonance Imaging) sọ não

Không có tổn thương cấu trúc não (u, xuất huyết, nhồi máu, viêm) (theo Y văn) — Loại trừ các tổn thương cấu trúc não có thể gây ra các triệu chứng thần kinh hoặc tâm thần.

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế

Tiêu chuẩn chẩn đoán theo ICD-10 (Chương F44)
- (A) Các nét lâm sàng biệt định cho các rối loạn cá nhân trong chương F44 (Liệt, run, mất đứng mất đi, mù, điếc, câm, tê bì, sững sờ, quên, co giật, hiện tượng bị xâm nhập…).
- (B) Không có bằng chứng của một rối loạn cơ thể nào có thể giải thích các triệu chứng.
- (C) Bằng chứng có nguyên nhân tâm lý dưới dạng kết hợp rõ rệt về thời gian với sự kiện gây sang chấn và những vấn đề hoặc các mối quan hệ bị rối loạn.

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn

Đánh giá mức độ nặng và phân loại dưới nhóm
- Mức độ nặng được đánh giá dựa trên mức độ suy giảm chức năng trong các lĩnh vực xã hội, nghề nghiệp hoặc các lĩnh vực quan trọng khác, và mức độ khó chịu do triệu chứng gây ra.
- Phân loại dưới nhóm theo ICD-10 (F44):
- F44.0 Quên phân ly (Dissociative amnesia): Mất trí nhớ về các sự kiện quan trọng trong quá khứ, thường liên quan đến sang chấn.
- F44.1 Trạng thái bỏ nhà phân ly (Dissociative fugue): Bỏ nhà đột ngột và bất ngờ, kèm theo quên danh tính hoặc nhầm lẫn về danh tính mới.
- F44.2 Sững sờ phân ly (Dissociative stupor): Giảm hoặc mất hoàn toàn các cử động tự ý và phản ứng với kích thích bên ngoài, không do nguyên nhân thực thể.
- F44.3 Rối loạn vận động phân ly (Dissociative motor disorders): Mất kiểm soát các cử động tự ý, thường biểu hiện như liệt, run, mất tiếng, mất đi, không do nguyên nhân thần kinh.
- F44.4 Rối loạn cảm giác phân ly (Dissociative sensory disorders): Mất cảm giác hoặc rối loạn cảm giác (mù, điếc, tê bì) không phù hợp với phân bố thần kinh.
- F44.6 Rối loạn nhân cách phân ly (Dissociative identity disorder - DID): Sự hiện diện của hai hoặc nhiều trạng thái nhân cách riêng biệt, mỗi trạng thái có kiểu nhận thức, quan hệ và suy nghĩ riêng.
- F44.7 Rối loạn giải thể nhân cách/giải thể thực tại (Depersonalization-derealization disorder): Cảm giác tách rời khỏi bản thân (giải thể nhân cách) hoặc môi trường xung quanh (giải thể thực tại).
- F44.8 Các rối loạn phân ly khác (Other dissociative disorders).
- F44.9 Rối loạn phân ly không xác định (Dissociative disorder, unspecified).
- Các thang đo mức độ nặng (ví dụ: Dissociative Experiences Scale - DES, Clinician-Administered Dissociative States Scale - CADSS) có thể được sử dụng để định lượng mức độ triệu chứng.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders, DSM-5, UpToDate)

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế

Nguyên nhân tâm lý
- Các stress tâm lý như hoàn cảnh xung đột, vấn đề không giải quyết được, mối quan hệ phức tạp, nhu cầu tâm lý không được đáp ứng.
- Gây ra các cảm xúc mạnh, phần lớn là tiêu cực (lo lắng, buồn rầu, tức giận, ghen truông, thất vọng…).
- Có bằng chứng kết hợp rõ rệt về thời gian với sự kiện gây sang chấn và những vấn đề hoặc các mối quan hệ bị rối loạn.
Yếu tố nhân cách
- Người có nhân cách thuộc loại hình thần kinh nghệ sỹ yếu.
Yếu tố thuận lợi từ bệnh lý cơ thể
- Các bệnh lý như nhiễm khuẩn, nhiễm độc, chấn thương sọ não làm suy yếu hệ thần kinh, giảm hoạt động vỏ não và tăng hoạt động dưới vỏ.

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

📚 Bối cảnh: Rối loạn phân ly là bệnh tâm sinh nên liệu pháp tâm lý có vai trò quan trọng hàng đầu. Bước đầu tiên là loại bỏ triệu chứng bằng liệu pháp giải thích hợp lý kết hợp ám thị. Sau đó cần điều trị dự phòng tái diễn bệnh bằng các liệu pháp tâm lý hướng tới nhân cách. Rối loạn phân ly thường kèm theo trầm cảm, lo âu, do đó cần cân nhắc điều trị các rối loạn này. Nguyên tắc chọn thuốc là ưu tiên đơn trị liệu; nếu không hiệu quả, có thể sử dụng đồng thời một thuốc chống trầm cảm và một thuốc an thần kinh. Khởi liều thấp và tăng liều từ từ cho đến khi có hiệu quả. Hạn chế lạm dụng nhóm giải lo âu gây nghiện.

Liệu pháp tâm lý

⚙ Giải quyết các xung đột tâm lý, sang chấn, vấn đề trong mối quan hệ; thay đổi nhận thức và hành vi; rèn luyện khả năng thích nghi và bồi dưỡng nhân cách.

↔ Bao gồm liệu pháp giải thích hợp lý, ám thị, liệu pháp tâm lý nhóm, thư giãn luyện tập, liệu pháp nhận thức, vận động trị liệu, hoạt động trị liệu.

Thuốc chống trầm cảm

⚙ Điều chỉnh các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine) trong não, giúp cải thiện triệu chứng trầm cảm, lo âu thường đi kèm với rối loạn phân ly.

💊 Imipramin (thuốc chống trầm cảm 3 vòng)

150-300 mg/24 giờ · Uống

💊 Amitriptylin (thuốc chống trầm cảm 3 vòng)

150-300 mg/24 giờ · Uống

💊 Paroxetin (SSRI - Selective Serotonin Reuptake Inhibitor)

20-80 mg/24 giờ · Uống

💊 Fluoxetin (SSRI)

10-80 mg/24 giờ · Uống

💊 Fluvoxamin (SSRI)

50-300 mg/24 giờ · Uống

💊 Citalopram (SSRI)

20-60 mg/24 giờ · Uống

💊 Escitalopram (SSRI)

10-20 mg/24 giờ · Uống

💊 Sertralin (SSRI)

50-200 mg/24 giờ · Uống

💊 Venlafaxin (SNRI - Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitor)

37,5-375 mg/24 giờ · Uống

💊 Mirtazapin (NaSSA - Noradrenergic and Specific Serotonergic Antidepressant)

15-60 mg/24 giờ · Uống

↔ Chọn một hoặc hai hoặc ba thuốc trong số các thuốc trên. Các thuốc trong cùng nhóm (SSRI) có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và tác dụng phụ. Khởi liều thấp và tăng từ từ.

Thuốc giải lo âu

⚙ Giảm lo âu, căng thẳng, và cải thiện giấc ngủ thông qua tác động lên hệ GABAergic (Benzodiazepines) hoặc các cơ chế khác.

💊 Diazepam (Benzodiazepine)

5-20 mg/24 giờ · Uống

💊 Lorazepam (Benzodiazepine)

2-6 mg/24 giờ · Uống

💊 Bromazepam (Benzodiazepine)

6-12 mg/24 giờ · Uống

💊 Alprazolam (Benzodiazepine)

1-4 mg/24 giờ · Uống

💊 Etifoxine HCL (Non-benzodiazepine anxiolytic)