Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD)

ICD-10 · F43.1Tâm thần✓ Đã pre-check🆓 Miễn phíVinmec

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) là một rối loạn tâm thần phát triển ở những người đã trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn nghiêm trọng, đe dọa tính mạng hoặc gây tổn thương thể chất/tâm lý nghiêm trọng. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi tiêu cực trong nhận thức và cảm xúc, cùng với tăng kích thích và phản ứng.

Dịch tễ: Tỷ lệ mắc PTSD trong dân số chung dao động khoảng 6-9% trọn đời, với tỷ lệ cao hơn đáng kể ở các nhóm đối tượng từng trải qua sang chấn như cựu chiến binh, nạn nhân bạo lực, lạm dụng hoặc thiên tai. Phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nam giới.

Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của PTSD phức tạp, liên quan đến sự tương tác giữa yếu tố di truyền, thay đổi thần kinh sinh học và tâm lý. Các vùng não liên quan đến mạch sợ hãi như hạch hạnh nhân, vỏ não trước trán giữa và hồi hải mã bị rối loạn chức năng, dẫn đến suy giảm khả năng dập tắt nỗi sợ hãi, phản ứng sợ hãi quá mức và rối loạn trí nhớ. Sự mất điều hòa các hệ thống dẫn truyền thần kinh như norepinephrine, serotonin và cortisol cũng đóng vai trò quan trọng.

Phân loại: PTSD được phân loại dựa trên các cụm triệu chứng chính bao gồm: tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi tiêu cực trong nhận thức và cảm xúc, và thay đổi trong kích thích và phản ứng. Ngoài ra, ICD-11 còn công nhận Rối loạn căng thẳng phức tạp sau sang chấn (CPTSD) cho những trường hợp sang chấn kéo dài, lặp đi lặp lại hoặc đa sang chấn.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📋 Theo Bộ Y tế

Lý do đến khám
- PTSD có nhiều triệu chứng về tâm lý cũng như thể chất gây ảnh hưởng đến các chức năng hoạt động bình thường hàng ngày và chất lượng cuộc sống.
Bệnh sử/diễn tiến
- Các triệu chứng kéo dài ít nhất một tháng và không thể thực hiện các hoạt động bình thường như trước khi sự kiện xảy ra.

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế

Tiền sử
- Từng trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn nghiêm trọng hoặc kinh hoàng, trong đó tổn thương thể chất nghiêm trọng xảy ra hoặc bị đe dọa tính mạng.
Yếu tố nguy cơ
- Hậu quả lâu dài của các sự kiện đau thương gây ra nỗi sợ hãi, bất lực hoặc kinh hoàng, như tấn công tình dục hoặc thể xác, cái chết bất ngờ của người thân, tai nạn, chiến tranh hoặc thảm họa tự nhiên.
- Gia đình của các nạn nhân, nhân viên cấp cứu và nhân viên cứu hộ cũng có thể phát triển PTSD.
- Những người bị lạm dụng khi còn nhỏ hoặc đã nhiều lần tiếp xúc với các tình huống đe dọa tính mạng có nguy cơ mắc PTSD cao hơn.
- Nạn nhân của sang chấn liên quan đến xâm hại về thể chất và tình dục là những đối tượng có nguy cơ mắc PTSD cao nhất.
- Phụ nữ có nhiều khả năng phát triển PTSD hơn nam giới, có thể do phụ nữ có nhiều khả năng trở thành nạn nhân của bạo lực gia đình, lạm dụng và hãm hiếp.

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế

Thời gian khởi phát
- Thường bắt đầu trong vòng ba tháng của sự kiện.
- Trong một số trường hợp, những triệu chứng bắt đầu xuất hiện sau nhiều năm sau sự kiện.
Các triệu chứng chính (được nhóm thành bốn loại)
- Cơn hồi tưởng: liên tục có những cơn hồi tưởng về sự kiện thông qua những suy nghĩ và ký ức về sự kiện sang chấn, bao gồm hồi tưởng, ảo giác và ác mộng. Đau khổ tột cùng khi có những một số đồ vật hoặc hoàn cảnh khiến gợi nhớ về sang chấn.
- Né tránh: né tránh mọi người, địa điểm, suy nghĩ hoặc tình huống có thể nhắc nhở về sang chấn. Dẫn đến cảm giác tách rời và cô lập với gia đình và bạn bè, cũng như mất hứng thú với các hoạt động mà người đó từng thích.
- Tăng nhạy cảm: dễ dàng xuất hiện các cảm xúc quá mức; dễ xảy ra vấn đề với những người xung quanh, dễ thể hiện tình cảm; khó ngủ hoặc khó duy trì giấc ngủ; cáu gắt; bộc phát cơn giận dữ; khó tập trung; và dễ bị giật mình.
- Nhận thức và tâm trạng tiêu cực: liên quan đến những suy nghĩ và cảm xúc đổ lỗi, xa lánh và ký ức về sự kiện đau thương.
Triệu chứng thực thể
- Tăng huyết áp và nhịp tim, thở nhanh, căng cơ, buồn nôn và tiêu chảy.
Triệu chứng ở trẻ nhỏ
- Có thể bị chậm phát triển một số kỹ năng như tự chăm sóc, vệ sinh cá nhân, kỹ năng vận động và ngôn ngữ.

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD)
- Cơn hồi tưởng: liên tục có những cơn hồi tưởng về sự kiện thông qua những suy nghĩ và ký ức về sự kiện sang chấn, bao gồm hồi tưởng, ảo giác và ác mộng. Đau khổ tột cùng khi có những một số đồ vật hoặc hoàn cảnh khiến gợi nhớ về sang chấn.
- Né tránh: né tránh mọi người, địa điểm, suy nghĩ hoặc tình huống có thể nhắc nhở về sang chấn. Dẫn đến cảm giác tách rời và cô lập với gia đình và bạn bè, cũng như mất hứng thú với các hoạt động mà người đó từng thích.
- Tăng nhạy cảm: dễ dàng xuất hiện các cảm xúc quá mức; dễ xảy ra vấn đề với những người xung quanh, dễ thể hiện tình cảm; khó ngủ hoặc khó duy trì giấc ngủ; cáu gắt; bộc phát cơn giận dữ; khó tập trung; và dễ bị giật mình. Có thể kèm triệu chứng thực thể như tăng huyết áp, nhịp tim, thở nhanh, căng cơ, buồn nôn, tiêu chảy.
- Nhận thức và tâm trạng tiêu cực: liên quan đến những suy nghĩ và cảm xúc đổ lỗi, xa lánh và ký ức về sự kiện đau thương.

📖 Nguồn: Phác đồ Bộ Y tế (tổng hợp từ mục triệu chứng)

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Rối loạn stress cấp tính (Acute Stress Disorder - ASD) — Triệu chứng tương tự PTSD nhưng kéo dài dưới 1 tháng sau sự kiện sang chấn. Nếu triệu chứng kéo dài hơn 1 tháng, chẩn đoán sẽ chuyển thành PTSD.

Rối loạn thích ứng (Adjustment Disorder) — Phản ứng với một yếu tố gây stress, nhưng triệu chứng thường ít nghiêm trọng hơn và không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán cụ thể của PTSD (ví dụ: không có tái trải nghiệm, né tránh, tăng kích thích đặc hiệu với sang chấn).

Rối loạn trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder - MDD) — Có thể có các triệu chứng chồng lấp như tâm trạng tiêu cực, mất hứng thú, rối loạn giấc ngủ. Tuy nhiên, MDD không có các triệu chứng cốt lõi của PTSD như tái trải nghiệm (hồi tưởng, ác mộng), né tránh các yếu tố gợi nhớ sang chấn, và tăng kích thích liên quan trực tiếp đến sang chấn.

Rối loạn lo âu lan tỏa (Generalized Anxiety Disorder - GAD) — Đặc trưng bởi lo lắng và căng thẳng mãn tính, quá mức về nhiều vấn đề khác nhau. Khác với PTSD, GAD không liên quan trực tiếp đến một sự kiện sang chấn cụ thể và không có các triệu chứng tái trải nghiệm hoặc né tránh đặc hiệu với sang chấn.

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế

Xét nghiệm loại trừ bệnh lý thực thể
- Không có xét nghiệm đặc hiệu để chẩn đoán cụ thể PTSD.
- Bác sĩ có thể sử dụng các xét nghiệm để loại trừ các bệnh lý thực thể có thể gây ra các triệu chứng tương tự.

📚 Theo Y văn

Vai trò của cận lâm sàng
- Trong chẩn đoán PTSD, cận lâm sàng không đóng vai trò chẩn đoán xác định mà chủ yếu dùng để loại trừ các nguyên nhân thực thể gây ra các triệu chứng tâm thần hoặc thể chất tương tự (ví dụ: rối loạn tuyến giáp, thiếu máu, bệnh lý thần kinh).

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Psychiatry + DSM-5)

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế

Tiêu chuẩn chẩn đoán
- Các triệu chứng PTSD kéo dài ít nhất một tháng kể từ khi một sự kiện sang chấn xảy ra.
- Các triệu chứng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và các hoạt động chức năng bình thường.
- Bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý học hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần sử dụng các công cụ phỏng vấn và đánh giá được thiết kế đặc biệt để đánh giá sự hiện diện của PTSD hoặc các tình trạng tâm thần khác.

📚 Theo Y văn

Tiêu chuẩn chẩn đoán theo Y văn
- Chẩn đoán PTSD dựa trên các tiêu chuẩn cụ thể được quy định trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5) hoặc Phân loại Bệnh Quốc tế (ICD-11). Các tiêu chuẩn này bao gồm: tiếp xúc với sự kiện sang chấn, triệu chứng tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi tiêu cực trong nhận thức và tâm trạng, và tăng kích thích/phản ứng, kéo dài hơn 1 tháng và gây suy giảm chức năng đáng kể.

📖 Nguồn: DSM-5 / ICD-11

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📋 Theo Bộ Y tế

Mức độ nghiêm trọng và thời gian kéo dài
- Mức độ nghiêm trọng và thời gian kéo dài các triệu chứng khác nhau tùy mỗi bệnh nhân.
- Một số người hồi phục trong vòng sáu tháng, trong khi những người khác bị ảnh hưởng trong thời gian dài.

📚 Theo Y văn

Thăm dò xác định mức độ/giai đoạn
- Sử dụng các thang đo mức độ nặng của PTSD như Thang đo PTSD tự báo cáo (PCL-5) hoặc Thang đo PTSD do bác sĩ lâm sàng quản lý (CAPS-5) để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng.
- Đánh giá mức độ suy giảm chức năng trong các lĩnh vực quan trọng của đời sống (công việc, học tập, xã hội, cá nhân) thông qua phỏng vấn lâm sàng và các thang đo chức năng.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Psychiatry + DSM-5)

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế

Nguyên nhân chính
- PTSD là hậu quả lâu dài của các sự kiện đau thương gây ra nỗi sợ hãi, bất lực hoặc kinh hoàng.
- Các sự kiện sang chấn bao gồm: tấn công tình dục hoặc thể xác, cái chết bất ngờ của người thân, tai nạn, chiến tranh hoặc thảm họa tự nhiên.
- Một sự kiện sang chấn nghiêm trọng hoặc kinh hoàng, trong đó tổn thương thể chất nghiêm trọng xảy ra hoặc bị đe dọa tính mạng.

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế

Mục tiêu điều trị
- Giảm các triệu chứng cảm xúc và thể chất.
- Cải thiện chức năng hàng ngày.
- Giúp người bệnh đối phó tốt hơn với sự kiện gây ra rối loạn.
Phương pháp điều trị
- Liệu pháp tâm lý.
- Thuốc.
- Kết hợp cả hai.

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo⚠ Cần kiểm tra liều

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

⚠ Cần kiểm tra liều — điểm nghi vấn cần đối chiếu lại phác đồ:

Tất cả các thuốc điều trị đều không nêu liều lượng cụ thể, chỉ ghi 'Phác đồ không nêu liều — bổ sung theo Y văn'. Điều này làm cho phần điều trị không đầy đủ và không thể áp dụng trong thực hành lâm sàng.

📚 Bối cảnh: Điều trị PTSD thường kết hợp liệu pháp tâm lý và thuốc. Liệu pháp tâm lý là nền tảng, đặc biệt là các liệu pháp tập trung vào sang chấn. Thuốc được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng cụ thể như lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, và các triệu chứng tăng kích thích.

Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRIs)

⚙ Tăng nồng độ serotonin trong khe synap, giúp cải thiện tâm trạng, giảm lo âu và các triệu chứng liên quan đến PTSD.

💊 Citalopram (Celexa)