Tài liệu trên website https://hoclamsang.vn dùng để tra cứu, phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập, không phải là tài liệu hướng dẫn việc tự điều trị. Các hoạt động tư vấn y khoa hoặc điều trị phải có bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.
← Trang chủ

Rối loạn loại phân liệt

ICD-10 · F21Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
📖 Tổng quan bệnh học
Định nghĩa: Rối loạn loại phân liệt là một bệnh tâm thần được xếp vào nhóm các bệnh nội sinh. Bệnh đặc trưng bởi sự hiện diện của ít nhất 4 trong 9 nhóm triệu chứng cụ thể, bao gồm các biểu hiện về cảm xúc, hành vi, tư duy, nhận cảm tri giác và các giai đoạn gần như loạn thần. Các triệu chứng này phải tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định và không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của bệnh tâm thần phân liệt.
Dịch tễ: Dựa trên nội dung được cung cấp, thông tin về dịch tễ học của rối loạn loại phân liệt, bao gồm tỷ lệ mắc bệnh hay các yếu tố nguy cơ cụ thể, không được nêu rõ. Do đó, không thể cung cấp số liệu định lượng về dịch tễ học của bệnh này.
Cơ chế bệnh sinh: Bệnh nguyên và cơ chế bệnh sinh của rối loạn loại phân liệt hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, bệnh được xếp vào nhóm các rối loạn nội sinh, cho thấy nguyên nhân có thể xuất phát từ bên trong cơ thể. Có hai lĩnh vực đang được tập trung nghiên cứu nhiều để làm sáng tỏ cơ chế bệnh sinh của rối loạn này.
Phân loại: Rối loạn loại phân liệt được phân loại theo mã ICD-10 là F21. Bệnh được xếp vào nhóm các rối loạn nội sinh trong chuyên khoa Tâm thần. Mặc dù có đề cập đến các thể lâm sàng, nội dung cung cấp không liệt kê chi tiết các thể này.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn
  • Lý do đến khám
    • Bệnh nhân thường đến khám vì các triệu chứng khó chịu về tâm lý như lo âu, trầm cảm, hoặc cảm giác bị cô lập, khó khăn trong các mối quan hệ xã hội.
    • Có thể được người thân đưa đến khám vì nhận thấy các hành vi, suy nghĩ kỳ lạ, lập dị hoặc khó hiểu của bệnh nhân.
    • Đôi khi đến khám vì các giai đoạn gần như loạn thần thoáng qua, gây ảnh hưởng đến chức năng sống.
  • Bệnh sử/diễn tiến
    • Các triệu chứng thường khởi phát từ từ, kéo dài ít nhất 2 năm, có khuynh hướng mạn tính.
    • Bệnh nhân có thể có tiền sử khó khăn trong việc hình thành và duy trì các mối quan hệ xã hội, thường cảm thấy không thoải mái trong các tình huống xã hội.
    • Có thể có tiền sử về các niềm tin kỳ dị, tư duy thần bí hoặc các trải nghiệm tri giác bất thường không đạt đến mức độ loạn thần rõ rệt.
    • Chức năng nghề nghiệp và xã hội thường bị suy giảm đáng kể, nhưng không nghiêm trọng như trong bệnh tâm thần phân liệt.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên nhân và bệnh sinh chưa được xác định rõ ràng
  • Rối loạn loại phân liệt được xếp vào nhóm các bệnh nội sinh
    • Có vai trò của rất nhiều yếu tố: di truyền, miễn dịch, nhiễm độc.
  • Hai lĩnh vực được tập trung nghiên cứu nhiều
    • Bất thường về gen.
    • Những bất thường về chất dẫn truyền thần kinh.
📚 Theo Y văn
  • Yếu tố di truyền
    • Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn ở những người có người thân cấp một (cha mẹ, anh chị em ruột) mắc bệnh tâm thần phân liệt hoặc rối loạn loại phân liệt.
    • Có thể có sự chồng chéo về gen với bệnh tâm thần phân liệt.
  • Yếu tố môi trường và tâm lý xã hội
    • Trải nghiệm thơ ấu bất lợi (ví dụ: lạm dụng, bỏ bê) có thể làm tăng nguy cơ.
    • Môi trường gia đình có sự giao tiếp không rõ ràng hoặc cảm xúc tiêu cực cao.
  • Bất thường về cấu trúc và chức năng não
    • Một số nghiên cứu hình ảnh não cho thấy những thay đổi tinh tế ở các vùng não liên quan đến nhận thức xã hội và xử lý cảm xúc, tương tự nhưng ít nghiêm trọng hơn so với tâm thần phân liệt.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế
  • Cảm xúc không phù hợp hoặc hời hợt, lạnh lùng hoặc xa lánh mọi người.
  • Hành vi hoặc vẻ bề ngoài lập dị, lạ lùng hoặc kỳ quặc.
  • Ít tiếp xúc với người khác và có xu hướng cách ly xã hội.
  • Tin tưởng kỳ dị hoặc tư duy thần bí ảnh hưởng đến tác phong và mâu thuẫn với những tiêu chuẩn của nhóm văn hóa dưới.
  • Hoài nghi hay ý tưởng paranoid.
  • Các nghiền ngẫm ám ảnh, thường có nội dung sợ dị hình, tình dục hay xâm phạm.
  • Những nhận cảm tri giác không thường gặp bao gồm các ảo tưởng cơ thể-giác quan hay ảo tưởng khác, giải thể nhân cách hay tri giác sai thực tại.
  • Tư duy và lời nói mơ hồ, chi ly ẩn dụ, quá chải chuốt, hoặc định hình biểu hiện bằng ngôn ngữ dị kỳ hay bằng cách khác, nhưng không rời rạc quá đáng.
  • Có những giai đoạn gần như loạn thần, thỉnh thoảng xuất hiện nhất thời với ảo tưởng, ảo thanh hay ảo giác khác, tất cả đều mãnh liệt và những ý tưởng giống hoang tưởng thường xuất hiện không do kích thích bên ngoài.
💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn
  • Hội chứng Rối loạn loại phân liệt
    • Cảm xúc không phù hợp hoặc hời hợt, lạnh lùng hoặc xa lánh mọi người.
    • Hành vi hoặc vẻ bề ngoài lập dị, lạ lùng hoặc kỳ quặc.
    • Ít tiếp xúc với người khác và có xu hướng cách ly xã hội.
    • Tin tưởng kỳ dị hoặc tư duy thần bí ảnh hưởng đến tác phong và mâu thuẫn với những tiêu chuẩn của nhóm văn hóa dưới.
    • Hoài nghi hay ý tưởng paranoid.
    • Các nghiền ngẫm ám ảnh, thường có nội dung sợ dị hình, tình dục hay xâm phạm.
    • Những nhận cảm tri giác không thường gặp bao gồm các ảo tưởng cơ thể-giác quan hay ảo tưởng khác, giải thể nhân cách hay tri giác sai thực tại.
    • Tư duy và lời nói mơ hồ, chi ly ẩn dụ, quá chải chuốt, hoặc định hình biểu hiện bằng ngôn ngữ dị kỳ hay bằng cách khác, nhưng không rời rạc quá đáng.
    • Có những giai đoạn gần như loạn thần, thỉnh thoảng xuất hiện nhất thời với ảo tưởng, ảo thanh hay ảo giác khác, tất cả đều mãnh liệt và những ý tưởng giống hoang tưởng thường xuất hiện không do kích thích bên ngoài.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: ICD-10, DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

📋 Theo Bộ Y tế
  • Tâm thần phân liệt thể đơn thuần
  • Rối loạn nhân cách dạng phân liệt
🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)
Tâm thần phân liệt thể đơn thuần — Có sự tiến triển từ từ, tăng dần của các triệu chứng âm tính đặc trưng của bệnh tâm thần phân liệt (ví dụ: giảm biểu lộ cảm xúc, giảm ý chí, giảm lời nói) nhưng không có các triệu chứng loạn thần rõ rệt (ảo tưởng, ảo giác) xảy ra trong quá khứ. Rối loạn loại phân liệt có thể có các giai đoạn gần như loạn thần thoáng qua và các triệu chứng dương tính nhẹ hơn.
Rối loạn nhân cách dạng phân liệt (Schizoid Personality Disorder) — Đặc trưng bởi sự tách biệt khỏi các mối quan hệ xã hội và hạn chế biểu lộ cảm xúc trong các mối quan hệ giữa các cá nhân. Không có các triệu chứng nhận thức hoặc tri giác kỳ dị, hoặc các ý tưởng hoang tưởng như trong rối loạn loại phân liệt. Bệnh nhân rối loạn nhân cách dạng phân liệt thường không có mong muốn giao tiếp xã hội, trong khi bệnh nhân rối loạn loại phân liệt có thể cảm thấy khó chịu khi giao tiếp nhưng vẫn có thể có mong muốn kết nối.
Rối loạn hoang tưởng (Delusional Disorder) — Đặc trưng bởi sự hiện diện của một hoặc nhiều hoang tưởng không kỳ quái kéo dài ít nhất 1 tháng, không có các triệu chứng loạn thần khác rõ rệt. Trong rối loạn loại phân liệt, các ý tưởng hoang tưởng thường không được hệ thống hóa, không bền vững và có thể có các triệu chứng nhận thức-tri giác kỳ dị khác.
Rối loạn trầm cảm nặng có đặc điểm loạn thần (Major Depressive Disorder with Psychotic Features) — Các triệu chứng loạn thần (ảo tưởng, ảo giác) chỉ xuất hiện trong giai đoạn trầm cảm nặng và thường phù hợp với khí sắc (ví dụ: hoang tưởng tội lỗi, nghèo đói). Rối loạn loại phân liệt có các triệu chứng kỳ dị kéo dài độc lập với giai đoạn trầm cảm.
Rối loạn lo âu xã hội (Social Anxiety Disorder) — Bệnh nhân lo âu xã hội tránh các tình huống xã hội do sợ bị đánh giá tiêu cực hoặc bối rối. Họ nhận thức được nỗi sợ hãi của mình là quá mức hoặc không hợp lý. Bệnh nhân rối loạn loại phân liệt tránh xã hội do cảm thấy không thoải mái, thiếu kỹ năng xã hội, hoặc do các ý tưởng hoang tưởng/kỳ dị, và thường không nhận thức được sự bất thường của mình.
💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các xét nghiệm cơ bản
    • Xét nghiệm máu: huyết học, sinh hoá, vi sinh (HIV, VGB, VGC…)
    • Xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm tìm chất ma tuý, huyết thanh chẩn đoán giang mai…
  • Chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng
    • XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng
    • Điện não đồ, điện tâm đồ, lưu huyết não, siêu âm doppler xuyên sọ…
    • Trong một số trường hợp sử dụng CT scanner sọ não, MRI sọ não…
  • Các trắc nghiệm tâm lý
    • Trắc nghiệm tâm lý đánh giá triệu chứng dương tính và âm tính PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale).
    • Trắc nghiệm nhân cách: EPI (Eysenck Personality Inventory), MMPI (Minnesota Multiphasic Personality Inventory).
    • Trắc nghiệm tâm lý khác như BDI (Beck Depression Inventory), Zung (Zung Self-Rating Depression Scale), HDRS (Hamilton Depression Rating Scale), HARS (Hamilton Anxiety Rating Scale), HAD (Hospital Anxiety and Depression Scale), MMSE (Mini-Mental State Examination)…
🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu
📊 Hỗ trợ/gợi ý
XQ tim phổi
Không có bất thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý phổi hoặc tim mạch có thể ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe tổng thể và gián tiếp ảnh hưởng đến tâm thần.
Siêu âm ổ bụng
Không có bất thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý nội tạng có thể gây ra triệu chứng thực thể hoặc ảnh hưởng đến chức năng tâm thần.
Điện não đồ (EEG)
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các rối loạn co giật hoặc các bất thường hoạt động điện não có thể gây ra các triệu chứng tâm thần hoặc tri giác bất thường.
Điện tâm đồ (ECG)
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Đánh giá chức năng tim mạch, đặc biệt quan trọng trước khi sử dụng một số thuốc tâm thần có thể ảnh hưởng đến tim.
Lưu huyết não
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Đánh giá lưu lượng máu não, có thể gợi ý các vấn đề về tuần hoàn não.
Siêu âm Doppler xuyên sọ (TCD)
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Đánh giá tốc độ dòng máu trong các động mạch não, giúp phát hiện các bất thường về tuần hoàn não.
CT scanner sọ não, MRI sọ não
Không có bất thường cấu trúc (theo Y văn) — Loại trừ các tổn thương cấu trúc não (ví dụ: u não, xuất huyết, nhồi máu, dị dạng) có thể gây ra các triệu chứng tâm thần.
PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale)
Điểm số cao ở các triệu chứng dương tính và âm tính (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các triệu chứng dương tính (hoang tưởng, ảo giác, tư duy lộn xộn) và âm tính (cảm xúc phẳng lặng, giảm ý chí, thu mình xã hội), giúp theo dõi đáp ứng điều trị.
EPI (Eysenck Personality Inventory)
Điểm số cao ở các yếu tố tâm thần (Psychoticism) và hướng nội (Introversion) (theo Y văn) — Đánh giá các đặc điểm nhân cách liên quan đến rối loạn loại phân liệt, như xu hướng hướng nội, ít giao tiếp xã hội và các đặc điểm tâm thần nhẹ.
MMPI (Minnesota Multiphasic Personality Inventory)
Điểm số cao ở các thang đo liên quan đến tâm thần phân liệt, paranoid, và thu mình xã hội (theo Y văn) — Đánh giá toàn diện các đặc điểm nhân cách và tâm bệnh lý, giúp xác định các xu hướng rối loạn tâm thần và phân biệt với các rối loạn khác.
BDI (Beck Depression Inventory), Zung (Zung Self-Rating Depression Scale), HDRS (Hamilton Depression Rating Scale), HARS (Hamilton Anxiety Rating Scale), HAD (Hospital Anxiety and Depression Scale)
Điểm số cao cho thấy mức độ trầm cảm/lo âu (theo Y văn) — Đánh giá mức độ trầm cảm và lo âu đi kèm, thường gặp ở bệnh nhân rối loạn loại phân liệt.
MMSE (Mini-Mental State Examination)
Điểm số bình thường (>24/30) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng nhận thức tổng quát, giúp loại trừ sa sút trí tuệ hoặc các rối loạn nhận thức khác.
🔍 Tầm soát
Xét nghiệm máu (huyết học, sinh hoá)
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các nguyên nhân thực thể gây ra triệu chứng tâm thần (ví dụ: thiếu máu, rối loạn điện giải, suy giáp, suy gan/thận).
Xét nghiệm vi sinh (HIV, VGB, VGC)
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh nhiễm trùng có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh và gây ra triệu chứng tâm thần.
Xét nghiệm nước tiểu
Trong giới hạn bình thường (theo Y văn) — Loại trừ các bệnh lý tiết niệu hoặc rối loạn chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến trạng thái tâm thần.
Xét nghiệm tìm chất ma tuý
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ các rối loạn tâm thần do sử dụng chất gây nghiện, có thể gây ra các triệu chứng tương tự rối loạn loại phân liệt.
Huyết thanh chẩn đoán giang mai
Âm tính (theo Y văn) — Loại trừ giang mai thần kinh, một nguyên nhân thực thể gây ra các triệu chứng tâm thần.
💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế
  • Dựa vào 9 nhóm triệu chứng sau (ít nhất 4 nhóm)
    • Cảm xúc không phù hợp hoặc hời hợt, lạnh lùng hoặc xa lánh mọi người.
    • Hành vi hoặc vẻ bề ngoài lập dị, lạ lùng hoặc kỳ quặc.
    • Ít tiếp xúc với người khác và có xu hướng cách ly xã hội.
    • Tin tưởng kỳ dị hoặc tư duy thần bí ảnh hưởng đến tác phong và mâu thuẫn với những tiêu chuẩn của nhóm văn hóa dưới.
    • Hoài nghi hay ý tưởng paranoid.
    • Các nghiền ngẫm ám ảnh, thường có nội dung sợ dị hình, tình dục hay xâm phạm.
    • Những nhận cảm tri giác không thường gặp bao gồm các ảo tưởng cơ thể-giác quan hay ảo tưởng khác, giải thể nhân cách hay tri giác sai thực tại.
    • Tư duy và lời nói mơ hồ, chi ly ẩn dụ, quá chải chuốt, hoặc định hình biểu hiện bằng ngôn ngữ dị kỳ hay bằng cách khác, nhưng không rời rạc quá đáng.
    • Có những giai đoạn gần như loạn thần, thỉnh thoảng xuất hiện nhất thời với ảo tưởng, ảo thanh hay ảo giác khác, tất cả đều mãnh liệt và những ý tưởng giống hoang tưởng thường xuất hiện không do kích thích bên ngoài.
  • Thời gian tồn tại của triệu chứng
    • Các triệu chứng trên phải tồn tại trong một khoảng thời gian ít nhất 2 năm, hoặc là liên tục hoặc lặp đi lặp lại.
  • Không đáp ứng tiêu chuẩn của bệnh tâm thần phân liệt
    • Bệnh nhân không bao giờ đáp ứng các tiêu chuẩn của bất kỳ rối loạn nào trong mục F20- (Bệnh tâm thần phân liệt).
💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các thể lâm sàng rối loạn loại phân liệt
    • Tâm thần phân liệt ranh giới
    • Tâm thần phân liệt tiềm tàng
    • Tâm thần phân liệt tiền loạn thần
    • Tâm thần phân liệt giả tâm căn
    • Tâm thần phân liệt giả nhân cách bệnh
    • Rối loạn nhân cách loại phân liệt
📚 Theo Y văn
  • Đánh giá mức độ nặng dựa trên
    • Mức độ suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp: Đánh giá bằng các thang đo chức năng toàn cầu (ví dụ: Global Assessment of Functioning - GAF scale) hoặc thang đo mức độ suy giảm chức năng (Functional Assessment Staging - FAST scale).
    • Cường độ và tần suất của các triệu chứng kỳ dị, hoang tưởng, hoặc tri giác bất thường.
    • Sự hiện diện và mức độ nặng của các triệu chứng đi kèm như trầm cảm, lo âu, hoặc lạm dụng chất.
    • Mức độ nguy cơ tự hại hoặc hành vi hung hăng.
  • Các thăm dò xác định mức độ/giai đoạn
    • Thang đo triệu chứng: Sử dụng PANSS để định lượng mức độ nặng của các triệu chứng dương tính và âm tính.
    • Thang đo chức năng: GAF scale (điểm số từ 0-100, điểm càng thấp càng nặng) hoặc World Health Organization Disability Assessment Schedule 2.0 (WHODAS 2.0) để đánh giá mức độ suy giảm chức năng trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống.
    • Phỏng vấn lâm sàng cấu trúc: Để đánh giá chi tiết các tiêu chí chẩn đoán và mức độ ảnh hưởng của triệu chứng.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: DSM-5, Global Assessment of Functioning - GAF scale, PANSS)
💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế
  • Bệnh nguyên, bệnh sinh rối loạn loại phân liệt vẫn chưa được xác định rõ ràng.
  • Rối loạn loại phân liệt được xếp vào nhóm các bệnh nội sinh
    • Có vai trò của rất nhiều yếu tố: di truyền, miễn dịch, nhiễm độc…
  • Hai lĩnh vực được tập trung nghiên cứu nhiều là
    • Bất thường về gen.
    • Những bất thường về chất dẫn truyền thần kinh.
📚 Theo Y văn
  • Yếu tố di truyền
    • Có tính chất gia đình, nguy cơ cao hơn ở người có tiền sử gia đình mắc tâm thần phân liệt hoặc rối loạn loại phân liệt.
    • Nhiều gen liên quan đến sự phát triển thần kinh và chức năng dẫn truyền thần kinh được cho là có vai trò.
  • Bất thường về chất dẫn truyền thần kinh
    • Rối loạn hệ thống dopamine: Có thể có sự mất cân bằng trong hoạt động của dopamine, tương tự như trong tâm thần phân liệt nhưng ở mức độ nhẹ hơn.
    • Rối loạn hệ thống serotonin và glutamate: Cũng được nghiên cứu về vai trò trong bệnh sinh.
  • Bất thường cấu trúc và chức năng não
    • Một số nghiên cứu hình ảnh não cho thấy những thay đổi tinh tế về thể tích chất xám, kết nối thần kinh ở các vùng vỏ não trước trán và thái dương, liên quan đến nhận thức xã hội và xử lý cảm xúc.
  • Yếu tố môi trường
    • Các yếu tố căng thẳng tâm lý xã hội, chấn thương thời thơ ấu, hoặc các biến cố bất lợi trong quá trình phát triển có thể tương tác với yếu tố di truyền để làm tăng nguy cơ phát triển bệnh.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)
💊 Liều tham khảo
Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.
📚 Bối cảnh: Rối loạn loại phân liệt là một bệnh nguyên nhân chưa rõ, điều trị triệu chứng là chủ yếu, cần phát hiện và can thiệp sớm. Hóa dược liệu pháp có vai trò quan trọng, cần phối hợp nhiều liệu pháp điều trị: tâm lý, lao động và tái thích ứng xã hội. Điều trị đơn trị liệu, nếu không đáp ứng hoặc đáp ứng kém thì đa trị liệu phối hợp 2 thuốc an thần kinh, hạn chế sử dụng phối hợp từ 3 thuốc an thần kinh trở lên. Theo dõi chặt chẽ quá trình điều trị, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời các tác dụng phụ của thuốc an thần kinh. Điều trị giai đoạn cấp tại các cơ sở chuyên khoa, điều trị duy trì, tránh tái phát tại cộng đồng và phục hồi chức năng cho người bệnh. Giáo dục gia đình và cộng đồng thay đổi thái độ đối với bệnh nhân (tránh mặc cảm, kì thị, xa lánh người bệnh). Phối hợp chặt chẽ giữa thầy thuốc, gia đình và cộng đồng trong việc chăm sóc bệnh nhân. Phát hiện và giải quyết kịp thời các yếu tố thúc đẩy bệnh tái phát. Sơ đồ/phác đồ điều trị: liệu pháp hóa dược + liệu pháp tâm lý, phục hồi chức năng.
Thuốc an thần kinh cổ điển (First-Generation Antipsychotics - FGAs)
⚙ Chủ yếu đối kháng thụ thể Dopamine D2, hiệu quả tốt với các triệu chứng dương tính nhưng có nguy cơ cao gây tác dụng phụ ngoại tháp.
💊 Chlorpromazin
50-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg), Tiêm (ống 25mg)
💊 Levomepromazin
25-250mg/24 giờ · Uống (viên 25mg)
💊 Haloperidol
5-30mg/24 giờ · Uống (viên 1,5mg, 5mg), Tiêm (ống 5mg)
💊 Thioridazin
100-300mg/ngày · Uống (viên 50mg)
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và dung nạp của bệnh nhân. Cần theo dõi chặt chẽ tác dụng phụ ngoại tháp.
Thuốc an thần kinh không điển hình (Second-Generation Antipsychotics - SGAs)
⚙ Đối kháng thụ thể Dopamine D2 và Serotonin 5-HT2A, có hiệu quả trên cả triệu chứng dương tính và âm tính, ít gây tác dụng phụ ngoại tháp hơn nhưng có nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
💊 Amisulpirid
200-800mg/24 giờ · Uống (viên 50mg, 200mg, 400mg)
💊 Clozapin
50-800mg/24 giờ · Uống (viên 25mg, 100mg)
💊 Risperidon
1-12mg/24 giờ · Uống (viên 1mg, 2mg)
💊 Olanzapin
5-30mg/24 giờ · Uống (viên 5mg, 10mg)
💊 Quetiapin
600-800 mg/ ngày · Uống (viên 50mg, 200mg, 300mg)
💊 Aripiprazol
10-15 mg/ngày (tối đa 30 mg/ngày) · Uống (viên 5mg, 10mg, 15mg, 30mg)
↔ Các thuốc trong nhóm này có thể thay thế nhau. Clozapin thường được dành cho các trường hợp kháng trị do nguy cơ mất bạch cầu hạt. Cần theo dõi các tác dụng phụ chuyển hóa (tăng cân, rối loạn lipid máu, đái tháo đường).
Thuốc an thần kinh tác dụng kéo dài (Long-Acting Injectables - LAIs)
⚙ Dạng tiêm bắp giải phóng chậm, giúp cải thiện sự tuân thủ điều trị ở bệnh nhân không dùng thuốc hàng ngày. Cơ chế tác dụng tương tự các thuốc an thần kinh đường uống tương ứng.
💊 Haldol decanoat (Haloperidol decanoate)
25-50mg/lần, tiêm nhắc lại mỗi 4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 50mg/ml)
💊 Flupentixol decanoat (Flupentixol decanoate)
20-40mg/lần, tiêm nhắc lại mỗi 2-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 20mg/ml)
💊 Fluphenazin decanoat (Fluphenazine decanoate)
12,5-50mg/lần (tối đa 100mg/ngày), tiêm nhắc lại mỗi 3-4 tuần · Tiêm bắp sâu (ống 25mg/ml)
💊 Aripiprazol
300mg hoặc 400mg, tiêm nhắc lại mỗi 4 tuần · Tiêm bắp
↔ Trước khi sử dụng thuốc an thần kinh chậm nên sử dụng an thần kinh tác dụng nhanh tương ứng để thăm dò sự đáp ứng thuốc của bệnh nhân.
Thuốc bình thần, giải lo âu (Anxiolytics)
⚙ Giảm lo âu, căng thẳng, kích động. Benzodiazepines tác động lên thụ thể GABA-A, tăng cường tác dụng ức chế của GABA. Non-benzodiazepines có cơ chế khác nhau.
💊 Diazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Lorazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Bromazepam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Alprazolam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Etifoxine HCL
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Zopiclon
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Sử dụng ngắn hạn để kiểm soát lo âu cấp tính hoặc mất ngủ. Cần thận trọng với nguy cơ phụ thuộc và tác dụng phụ an thần.
Thuốc chẹn beta giao cảm
⚙ Đối kháng thụ thể beta-adrenergic, giúp giảm các triệu chứng thực thể của lo âu như đánh trống ngực, run tay.
💊 Propranolol
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Sử dụng để kiểm soát các triệu chứng lo âu thực thể, đặc biệt là bồn chồn bất an do thuốc an thần kinh.
Thuốc chống trầm cảm (Antidepressants)
⚙ Tăng cường nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine, dopamine) trong não, cải thiện triệu chứng trầm cảm và lo âu đi kèm.
↔ Sử dụng khi có các triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu đáng kể. Các nhóm thuốc bao gồm SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors), TCA (Tricyclic Antidepressants), SNRI (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors), NaSSa (Noradrenergic and Specific Serotonergic Antidepressants). Liều lượng và lựa chọn thuốc tùy thuộc vào từng bệnh nhân và tác dụng phụ.
Thuốc chỉnh khí sắc (Mood Stabilizers)
⚙ Ổn định tâm trạng, giảm dao động cảm xúc, đặc biệt hữu ích nếu có các triệu chứng hưng cảm nhẹ hoặc dễ bị kích thích.
↔ Sử dụng trong trường hợp có các triệu chứng rối loạn khí sắc đi kèm. Các thuốc bao gồm muối valproat (Valproate), Divalproex, Carbamazepin, Oxcarbazepin. Liều lượng và lựa chọn thuốc tùy thuộc vào từng bệnh nhân và tác dụng phụ.
Dinh dưỡng
⚙ Cung cấp các dưỡng chất cần thiết để hỗ trợ chức năng não bộ và sức khỏe tổng thể, đặc biệt quan trọng ở bệnh nhân có chế độ ăn uống kém hoặc suy dinh dưỡng.
↔ Bổ sung dinh dưỡng, các vitamin, khoáng chất, chế độ ăn cân đối. Trong trường hợp nặng có thể cần nuôi dưỡng đường tĩnh mạch.
Thuốc hỗ trợ gan, thuốc tăng cường chức năng nhận thức
⚙ Hỗ trợ chức năng gan khi sử dụng nhiều thuốc, cải thiện tuần hoàn não và chức năng thần kinh, tăng cường khả năng tập trung, trí nhớ.
💊 Piracetam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Ginkgo biloba
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Vinpocetin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Choline alfoscerate
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Nicergoline
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Các thuốc này có vai trò hỗ trợ, không phải điều trị chính. Cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ khi sử dụng.
Liệu pháp tâm lý
⚙ Giúp bệnh nhân phát triển kỹ năng xã hội, quản lý căng thẳng, cải thiện nhận thức và hành vi, hỗ trợ thích nghi xã hội. Có thể là liệu pháp cá nhân hoặc nhóm.
↔ Có nhiều liệu pháp tâm lý như liệu pháp tâm lý cá nhân, liệu pháp tâm lý nhóm. Có thể thành lập các nhóm tương trợ với mục đích là chỗ dựa cho người bệnh và gia đình của họ. Liệu pháp nhận thức hành vi (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) và liệu pháp kỹ năng xã hội (Social Skills Training) đặc biệt hữu ích.
Liệu pháp lao động và phục hồi chức năng
⚙ Giúp bệnh nhân tái hòa nhập cộng đồng, xây dựng lại lòng tin, phát triển kỹ năng sống và nghề nghiệp, cải thiện chức năng xã hội và chất lượng cuộc sống.
↔ Nguyên lý là cho bệnh nhân bắt đầu hoạt động ở mức độ mà khả năng của họ cho phép đạt được để xây dựng lại lòng tin. Từng bước nâng cao mức độ hoạt động theo khả năng cao nhất mà họ không cảm thấy bị căng thẳng. Phục hồi chức năng nghề nghiệp cần chú ý đến môi trường xã hội, kinh tế văn hóa nơi họ sống.
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, quản lý điều trị duy trì tránh tái phát tại cộng đồng
⚙ Hỗ trợ toàn diện cho bệnh nhân, bao gồm các hoạt động thể chất, trị liệu nghề nghiệp và các chương trình quản lý bệnh tại cộng đồng để ngăn ngừa tái phát và duy trì sự ổn định.
↔ Các liệu pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của bệnh nhân sau khi xuất viện và giúp họ tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững.
⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.
💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📚 Theo Y văn
  • Chống chỉ định chung của thuốc an thần kinh
    • Quá mẫn với hoạt chất hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
    • Tình trạng hôn mê, suy giảm thần kinh trung ương nặng.
    • Bệnh Parkinson (đối với một số thuốc an thần kinh cổ điển do làm nặng thêm triệu chứng ngoại tháp).
    • Bệnh tim mạch nặng (ví dụ: loạn nhịp tim kéo dài QT, suy tim mất bù) đối với các thuốc có nguy cơ kéo dài QT (ví dụ: Thioridazin, Ziprasidone).
    • Tiền sử mất bạch cầu hạt (đối với Clozapin).
    • Bệnh gan hoặc thận nặng (cần điều chỉnh liều hoặc chống chỉ định tùy mức độ).
  • Điều chỉnh theo bệnh kèm
    • **Bệnh tim mạch:** Cần thận trọng khi sử dụng thuốc an thần kinh, đặc biệt là các thuốc có nguy cơ kéo dài khoảng QT (ví dụ: Thioridazin, Quetiapin, Ziprasidone). Cần theo dõi điện tâm đồ định kỳ.
    • **Đái tháo đường/Rối loạn chuyển hóa:** Các thuốc an thần kinh không điển hình (đặc biệt Olanzapin, Clozapin) có thể gây tăng cân, rối loạn lipid máu, tăng đường huyết. Cần theo dõi định kỳ BMI, đường huyết, lipid máu và cân nhắc lựa chọn thuốc ít ảnh hưởng chuyển hóa hơn (ví dụ: Aripiprazol, Ziprasidone).
    • **Động kinh:** Một số thuốc an thần kinh (đặc biệt Clozapin, Chlorpromazin) có thể làm giảm ngưỡng co giật. Cần thận trọng và điều chỉnh liều thuốc chống co giật nếu cần.
    • **Bệnh gan/thận:** Cần điều chỉnh liều thuốc an thần kinh theo chức năng gan/thận để tránh tích lũy thuốc và tăng tác dụng phụ.
    • **Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD - Chronic Obstructive Pulmonary Disease)/Hen phế quản:** Thận trọng với các thuốc có tác dụng kháng cholinergic (ví dụ: Chlorpromazin, Thioridazin) có thể làm nặng thêm tình trạng bệnh.
    • **Phụ nữ có thai và cho con bú:** Cần cân nhắc kỹ lợi ích/nguy cơ, ưu tiên các thuốc đã được nghiên cứu và chứng minh an toàn hơn, hoặc ngừng thuốc nếu có thể. Tránh sử dụng trong 3 tháng đầu thai kỳ.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Dược thư quốc gia Việt Nam, UpToDate, American Psychiatric Association Practice Guidelines)
💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Theo dõi điều trị khi xuất hiện các tác dụng không mong muốn của thuốc an thần kinh
    • **Hội chứng ngoại tháp (Extrapyramidal Symptoms - EPS):** Loạn trương lực cơ cấp, bồn chồn bất an do thuốc (akathisia), hội chứng giống Parkinson. Xử trí bằng thuốc ức chế men cholinesterase (Trihexyphenidyl, Benztropin), thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc bình thần.
    • **Hội chứng an thần kinh ác tính (Neuroleptic Malignant Syndrome - NMS):** Cần phát hiện sớm và theo dõi điều trị tại khoa hồi sức tích cực.
    • **Rối loạn chuyển hóa:** Cần theo dõi định kỳ (thông qua chỉ số cơ thể BMI và các xét nghiệm sinh hóa máu 3 – 6 tháng/lần), phát hiện và điều trị sớm.
    • **Theo dõi công thức bạch cầu:** 3 tháng/lần ở bệnh nhân sử dụng Clozapin do nguy cơ mất bạch cầu hạt.
    • **Loạn động muộn (Tardive Dyskinesia - TD):** Sử dụng giãn cơ, bình thần, vitamin E, kháng cholinergic (cần thận trọng vì có thể làm nặng thêm TD).
📚 Theo Y văn
  • Theo dõi đáp ứng điều trị triệu chứng
    • **Đánh giá lâm sàng:** Đánh giá định kỳ các triệu chứng cốt lõi của rối loạn loại phân liệt (tư duy kỳ dị, hành vi lập dị, hoài nghi, cảm xúc hời hợt, cách ly xã hội) thông qua phỏng vấn bệnh nhân và người nhà.
    • **Thang đo triệu chứng:** Sử dụng các thang đo như PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale) hoặc CGI (Clinical Global Impression Scale) để định lượng mức độ cải thiện của triệu chứng.
    • **Chức năng xã hội và nghề nghiệp:** Đánh giá sự cải thiện trong khả năng làm việc, học tập, duy trì các mối quan hệ xã hội và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.
  • Theo dõi tuân thủ điều trị
    • Kiểm tra việc dùng thuốc của bệnh nhân, đặc biệt với các thuốc uống hàng ngày. Khuyến khích sử dụng thuốc tiêm tác dụng kéo dài nếu bệnh nhân không tuân thủ tốt.
  • Theo dõi tác dụng phụ của thuốc
    • Ngoài các tác dụng phụ đã nêu trong phác đồ Bộ Y tế, cần theo dõi các tác dụng phụ khác như an thần quá mức, hạ huyết áp tư thế, khô miệng, táo bón, rối loạn chức năng tình dục.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, PANSS, CGI scales)
💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📚 Theo Y văn
  • Tiến triển thành rối loạn tâm thần nặng hơn
    • Khoảng 10-20% bệnh nhân rối loạn loại phân liệt có thể tiến triển thành bệnh Tâm thần phân liệt (Schizophrenia) hoặc các rối loạn loạn thần khác theo thời gian.
  • Suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp nghiêm trọng
    • Khó khăn trong việc duy trì công việc, học tập, và các mối quan hệ cá nhân, dẫn đến cô lập xã hội và phụ thuộc vào người khác.
  • Rối loạn tâm thần đi kèm
    • Tỷ lệ cao mắc các rối loạn trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder), rối loạn lo âu (Anxiety Disorders), và rối loạn sử dụng chất (Substance Use Disorders).
  • Nguy cơ tự tử
    • Nguy cơ tự tử cao hơn đáng kể so với dân số chung, đặc biệt khi có các triệu chứng trầm cảm đi kèm hoặc các giai đoạn loạn thần thoáng qua.
  • Chất lượng cuộc sống kém
    • Do các triệu chứng dai dẳng và suy giảm chức năng, bệnh nhân thường có chất lượng cuộc sống thấp, khó đạt được các mục tiêu cá nhân và xã hội.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry, DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Điều trị giai đoạn cấp tại các cơ sở chuyên khoa
  • Điều trị duy trì, tránh tái phát tại cộng đồng và phục hồi chức năng cho người bệnh
📚 Theo Y văn
  • Cờ đỏ (Red Flags) - Cần chuyển tuyến khẩn cấp hoặc nhập viện
    • **Nguy cơ tự hại hoặc tự tử:** Bệnh nhân có ý định, kế hoạch hoặc hành vi tự tử, hoặc có nguy cơ cao gây hại cho bản thân.
    • **Nguy cơ gây hại cho người khác:** Bệnh nhân có hành vi hung hăng, đe dọa hoặc có ý định gây hại cho người khác.
    • **Giai đoạn loạn thần cấp tính:** Xuất hiện các triệu chứng loạn thần rõ rệt (ảo tưởng, ảo giác) gây mất khả năng kiểm soát hành vi hoặc suy giảm chức năng nghiêm trọng.
    • **Mất khả năng tự chăm sóc:** Bệnh nhân không thể tự chăm sóc bản thân (ăn uống, vệ sinh cá nhân) do các triệu chứng tâm thần.
    • **Tác dụng phụ thuốc nghiêm trọng:** Xuất hiện các tác dụng phụ đe dọa tính mạng như hội chứng an thần kinh ác tính, mất bạch cầu hạt do Clozapin, hoặc loạn nhịp tim nặng.
    • **Lạm dụng chất cấp tính:** Bệnh nhân đang trong tình trạng say hoặc cai nghiện chất gây ra các triệu chứng tâm thần cấp tính.
  • Chuyển tuyến chuyên khoa tâm thần
    • Khi chẩn đoán ban đầu nghi ngờ rối loạn loại phân liệt và cần xác định chẩn đoán chính xác.
    • Khi các triệu chứng không đáp ứng với điều trị ban đầu hoặc trở nên phức tạp.
    • Khi cần điều chỉnh phác đồ thuốc hoặc phối hợp các liệu pháp tâm lý chuyên sâu.
    • Khi bệnh nhân có các bệnh lý tâm thần đi kèm cần quản lý bởi chuyên gia.
  • Chuyển tuyến phục hồi chức năng và hỗ trợ cộng đồng
    • Sau giai đoạn cấp tính, bệnh nhân cần được chuyển đến các chương trình phục hồi chức năng, liệu pháp lao động và các dịch vụ hỗ trợ tại cộng đồng để duy trì sự ổn định và tái hòa nhập xã hội.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: American Psychiatric Association Practice Guidelines, Hướng dẫn thực hành lâm sàng về sức khỏe tâm thần)
💬 Góp ý bước này
⭐ Bài này với bạn thế nào?
Hữu ích
Dễ sử dụng
Trình bày học thuật
Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.