Tài liệu trên website https://hoclamsang.vn dùng để tra cứu, phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập, không phải là tài liệu hướng dẫn việc tự điều trị. Các hoạt động tư vấn y khoa hoặc điều trị phải có bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.
← Trang chủ

Nghiện các chất dạng thuốc phiện

ICD-10 · F11.2Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🔗 Triệu chứng / hội chứng liên quan — bấm để mở cửa tiếp cận
🟡 Ngất
📖 Tổng quan bệnh học
Định nghĩa: Nghiện các chất dạng thuốc phiện là một rối loạn tâm thần được phân loại theo mã ICD-10 F11.2. Bệnh đặc trưng bởi sự phụ thuộc vào các chất dạng thuốc phiện, gây ra các triệu chứng nghiện và cai rõ rệt.
Dịch tễ: Thông tin về dịch tễ học cụ thể của nghiện các chất dạng thuốc phiện không được cung cấp chi tiết trong nội dung bệnh này. Đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được quan tâm.
Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của nghiện các chất dạng thuốc phiện là sự tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố. Các nguyên nhân sinh học, tâm lý và xã hội gia đình đều đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của tình trạng này.
Phân loại: Bệnh nghiện các chất dạng thuốc phiện được phân loại theo mã F11.2 trong Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-10. Việc chẩn đoán dựa trên các tiêu chuẩn của ICD-10, bao gồm các triệu chứng của hội chứng nghiện và hội chứng cai các chất dạng thuốc phiện.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn
  • Lý do đến khám
    • Tìm kiếm điều trị hội chứng cai cấp tính
    • Yêu cầu điều trị duy trì (ví dụ: Methadone, Buprenorphine)
    • Được người thân/cơ quan chức năng đưa đến do các vấn đề liên quan đến sử dụng chất (ví dụ: quá liều, biến chứng y tế, vấn đề pháp lý)
    • Đánh giá các vấn đề sức khỏe tâm thần hoặc thể chất liên quan đến sử dụng chất dạng thuốc phiện
  • Bệnh sử/Diễn tiến
    • Loại chất dạng thuốc phiện sử dụng (ví dụ: heroin, morphin, thuốc giảm đau kê đơn)
    • Đường dùng (ví dụ: tiêm chích, hít, uống)
    • Liều lượng và tần suất sử dụng
    • Thời gian sử dụng chất dạng thuốc phiện
    • Các lần cai nghiện trước đây và kết quả
    • Sự xuất hiện và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cai khi ngừng hoặc giảm sử dụng
    • Sự xuất hiện và mức độ nghiêm trọng của cảm giác thèm nhớ (craving)
    • Ảnh hưởng của việc sử dụng chất đến các lĩnh vực cuộc sống (công việc, học tập, gia đình, xã hội)
    • Tiền sử các bệnh lý tâm thần kèm theo (trầm cảm, lo âu, rối loạn nhân cách)
    • Tiền sử các bệnh lý cơ thể kèm theo (viêm gan, HIV, nhiễm trùng da, viêm nội tâm mạc)
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các nguyên nhân tâm lý
    • Tò mò thích cảm giác lạ của thanh thiếu niên
    • Khuynh hướng bắt trước người lớn dùng rượu, thuốc lá, ma tuý... để tự khẳng định là mình đã trưởng thành
    • Phản ứng do bất hoà trong gia đình, xã hội
    • Việc sử dụng ma tuý được coi là một phương thức để thoát ly khỏi các stress cuộc sống
  • Các nguyên nhân xã hội và gia đình
    • Gia đình lơ là giáo dục, không quan tâm, không có thái độ phê phán rõ ràng, nghiêm túc, đôi khi còn che dấu việc sử dụng chất (ma tuý) của con cháu
    • Bố mẹ quá chiều chuộng con cái, cho tiêu sài theo sở thích
    • Gia đình thường xuyên có xung đột
    • Công tác quản lý ở các trường học không chặt chẽ
    • Chính quyền chưa có biện pháp hữu hiệu để triệt phá các ổ tiêm chích
  • Các nguyên nhân sinh học
    • Nghiện chất là bạn đồng hành với các bệnh tâm thần
    • Các bệnh trầm cảm, lo âu, tâm thần phân liệt
    • Nhân cách bệnh chống đối xã hội
💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế
  • Triệu chứng của hội chứng nghiện các chất dạng thuốc phiện (theo ICD-10)
    • Thèm muốn mạnh mẽ hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng chất dạng thuốc phiện
    • Khó khăn trong việc kiểm tra tập tính sử dụng chất dạng thuốc phiện (về thời gian, mức, cách sử dụng)
    • Có hội chứng cai đặc trưng khi ngừng hay giảm sử dụng chất dạng thuốc phiện
    • Có bằng chứng về hiện tượng dung nạp chất dạng thuốc phiện đang được sử dụng
    • Xao nhãng các thú vui, thích thú trước đây để dành thời gian tìm kiếm hay sử dụng cũng như hồi phục sau tác động của chất dạng thuốc phiện
    • Tiếp tục sử dụng mặc dù có các bằng chứng rõ ràng về hậu quả do sử dụng chất dạng thuốc phiện
  • Triệu chứng của hội chứng cai các chất dạng thuốc phiện (theo ICD-10)
    • Cảm giác thèm khát đối với một loại thuốc phiện
    • Ngạt mũi hoặc hắt hơi
    • Chảy nước mắt
    • Đau cơ hoặc chuột rút
    • Co cứng bụng
    • Buồn nôn, nôn
    • Ỉa chảy
    • Giãn đồng tử
    • Nổi da gà, hoặc ớn lạnh
    • Nhịp tim nhanh hoặc tăng huyết áp
    • Ngáp
    • Ngủ không yên
💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Hội chứng nghiện các chất dạng thuốc phiện (theo ICD-10): Thèm muốn mạnh mẽ hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng chất dạng thuốc phiện, khó khăn trong việc kiểm tra tập tính sử dụng chất dạng thuốc phiện (về thời gian, mức, cách sử dụng), có hội chứng cai đặc trưng khi ngừng hay giảm sử dụng chất dạng thuốc phiện, có bằng chứng về hiện tượng dung nạp chất dạng thuốc phiện đang được sử dụng, xao nhãng các thú vui, thích thú trước đây để dành thời gian tìm kiếm hay sử dụng cũng như hồi phục sau tác động của chất dạng thuốc phiện, tiếp tục sử dụng mặc dù có các bằng chứng rõ ràng về hậu quả do sử dụng chất dạng thuốc phiện.
  • Hội chứng cai các chất dạng thuốc phiện (theo ICD-10): Cảm giác thèm khát đối với một loại thuốc phiện, ngạt mũi hoặc hắt hơi, chảy nước mắt, đau cơ hoặc chuột rút, co cứng bụng, buồn nôn, nôn, ỉa chảy, giãn đồng tử, nổi da gà hoặc ớn lạnh, nhịp tim nhanh hoặc tăng huyết áp, ngáp, ngủ không yên.
💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)
Lệ thuộc opioid do điều trị đau mạn tính (Opioid Dependence vs. Opioid Use Disorder) — Lệ thuộc opioid là một hiện tượng sinh lý bình thường khi sử dụng opioid kéo dài, biểu hiện bằng dung nạp và hội chứng cai khi ngừng. Nghiện (Rối loạn sử dụng opioid) bao gồm các hành vi tìm kiếm và sử dụng chất một cách cưỡng bức, bất chấp hậu quả tiêu cực, mất kiểm soát việc sử dụng, và ưu tiên sử dụng chất hơn các hoạt động quan trọng khác. Người lệ thuộc opioid do điều trị đau thường tuân thủ chỉ định, không có hành vi tìm kiếm chất bất hợp pháp.
Rối loạn sử dụng các chất khác (ví dụ: rượu, chất kích thích) — Các triệu chứng cai và tác động của chất khác nhau. Ví dụ, hội chứng cai rượu có thể gây co giật, mê sảng; hội chứng cai chất kích thích thường gây trầm cảm, mệt mỏi nặng. Cần xét nghiệm sàng lọc chất để xác định loại chất chính gây rối loạn.
Các rối loạn tâm thần khác có triệu chứng tương tự (ví dụ: trầm cảm nặng, rối loạn lo âu, rối loạn nhân cách ranh giới) — Người bệnh có thể tự điều trị các triệu chứng tâm thần bằng chất dạng thuốc phiện. Cần đánh giá kỹ lưỡng tiền sử, thời điểm khởi phát các triệu chứng tâm thần so với việc sử dụng chất. Các rối loạn tâm thần này có thể là bệnh kèm hoặc là hậu quả của việc sử dụng chất. Rối loạn nhân cách ranh giới có thể có hành vi bốc đồng, tự hủy hoại, nhưng không nhất thiết liên quan đến việc mất kiểm soát sử dụng chất dạng thuốc phiện.
Tình trạng bệnh lý cơ thể gây ra các triệu chứng tương tự hội chứng cai (ví dụ: cúm, viêm dạ dày ruột cấp) — Hội chứng cai opioid có các triệu chứng đặc trưng như giãn đồng tử, nổi da gà, ngáp, thèm nhớ chất. Các bệnh lý cơ thể thường không có các triệu chứng này và không có tiền sử sử dụng opioid hoặc các hành vi tìm kiếm chất.
💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Xét nghiệm nước tiểu tìm chất dạng thuốc phiện và các loại ma tuý khác
    • Test nước tiểu bằng que thử 4 chân, 6 chân (morphin, amphetamin, MDMA, THC)
    • Xét nghiệm nước tiểu tìm CDTP và các loại ma tuý khác
  • Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi
    • Thực hiện trước và sau điều trị
    • Nếu bất thường cần kiểm tra hàng ngày
  • Tổng phân tích nước tiểu
  • Sinh hoá máu
    • Glucose, ure, creatinin, acid uric, lipid máu (cholesterol, triglicerid, LDL, HDL)
    • CK, GOT, GPT, GGT, điện giải đồ
    • Thực hiện trước và sau điều trị
  • Vi sinh
    • HIV, HbsAg, Anti HCV, huyết thanh chẩn đoán giang mai
  • Chẩn đoán hình ảnh
    • Xquang tim phổi
    • Siêu âm ổ bụng
  • Trắc nghiệm tâm lý
    • Nhằm đánh giá: mức độ trầm cảm (HDRS, Beck…); mức độ lo âu (HARS, Zung…); đặc điểm nhân cách (EPI, MMPI…); mức độ rối loạn giấc ngủ (PSQI)…
    • Cần thực hiện trước và sau điều trị
    • Ngoài ra có thể thực hiện các trắc nghiệm đánh giá rối loạn nhận thức (MMSE), rối loạn stress -lo âu-trầm cảm (DASS), đánh giá mức độ rối loạn sử dụng rượu (AUDIT) và mức độ cai rượu (CIWA) nếu có sử dụng kèm rượu…
  • Các thăm dò khác
    • Điện tâm đồ, điện não đồ, lưu huyết não, CT, MRI…
🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu
🥇 Khẳng định chẩn đoán/Tầm soát
Test nước tiểu tìm chất dạng thuốc phiện (Opioid Drug Screen)
Dương tính: Phát hiện sự có mặt của opioid hoặc chất chuyển hóa của chúng (ví dụ: Morphin > 300 ng/mL, Codein > 300 ng/mL, Oxycodone > 100 ng/mL) (theo Y văn) — Xác định sự hiện diện của chất dạng thuốc phiện trong cơ thể, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi điều trị.
🔬 Đặc hiệu cao
Nghiệm pháp Naloxon
Dương tính: xuất hiện hội chứng cai cấp tính sau khi tiêm Naloxon (theo Y văn) — Đảm bảo người bệnh không còn opioid trong cơ thể trước khi bắt đầu điều trị bằng Naltrexone, tránh gây hội chứng cai cấp tính nặng.
📊 Hỗ trợ/gợi ý
Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi (CBC - Complete Blood Count)
Bạch cầu tăng (> 10 G/L): gợi ý nhiễm trùng; Thiếu máu (Hb < 120 g/L ở nữ, < 130 g/L ở nam): gợi ý thiếu dinh dưỡng, chảy máu (theo Y văn) — Đánh giá tình trạng sức khỏe chung, phát hiện các biến chứng như nhiễm trùng (do tiêm chích), thiếu máu (do suy dinh dưỡng).
Tổng phân tích nước tiểu (Urinalysis)
Protein niệu (> 0.15 g/24h), hồng cầu niệu (> 3 hồng cầu/HPF), bạch cầu niệu (> 5 bạch cầu/HPF): gợi ý tổn thương thận, nhiễm trùng đường tiết niệu (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận, phát hiện nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc các tổn thương thận khác liên quan đến sử dụng chất.
Glucose máu
Bình thường: 3.9-6.1 mmol/L (70-110 mg/dL) (theo Y văn) — Đánh giá tình trạng chuyển hóa, phát hiện đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose thường gặp ở người nghiện.
Ure, Creatinin máu
Ure: 2.5-7.5 mmol/L; Creatinin: 44-97 µmol/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận, phát hiện suy thận cấp hoặc mạn tính.
Acid uric máu
Nam: 210-420 µmol/L; Nữ: 150-360 µmol/L (theo Y văn) — Đánh giá nguy cơ gout, có thể liên quan đến tình trạng dinh dưỡng hoặc bệnh lý kèm theo.
Lipid máu (Cholesterol, Triglyceride, LDL, HDL)
Cholesterol toàn phần < 5.2 mmol/L; Triglyceride < 1.7 mmol/L; LDL < 3.4 mmol/L; HDL > 1.0 mmol/L (theo Y văn) — Đánh giá nguy cơ bệnh tim mạch, thường bị ảnh hưởng bởi lối sống và dinh dưỡng ở người nghiện.
CK (Creatine Kinase) máu
Nam: 30-200 U/L; Nữ: 30-170 U/L (theo Y văn) — Đánh giá tổn thương cơ, có thể tăng trong trường hợp tiêu cơ vân do quá liều hoặc nằm bất động lâu.
GOT (AST), GPT (ALT), GGT máu
GOT < 40 U/L; GPT < 40 U/L; GGT < 60 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng gan, phát hiện viêm gan do virus (B, C) hoặc tổn thương gan do chất độc.
Điện giải đồ (Natri, Kali, Clo, Canxi)
Na: 135-145 mmol/L; K: 3.5-5.0 mmol/L; Cl: 98-107 mmol/L; Ca: 2.1-2.6 mmol/L (theo Y văn) — Đánh giá cân bằng điện giải, đặc biệt quan trọng trong hội chứng cai hoặc khi có nôn/tiêu chảy.
Xquang tim phổi (Chest X-ray)
Bình thường/Bất thường (ví dụ: thâm nhiễm, tràn dịch, phù phổi) (theo Y văn) — Đánh giá các biến chứng hô hấp (viêm phổi hít, lao) hoặc tim mạch (viêm nội tâm mạc nhiễm trùng).
Siêu âm ổ bụng (Abdominal Ultrasound)
Bình thường/Bất thường (ví dụ: gan to, lách to, sỏi mật, tổn thương thận) (theo Y văn) — Đánh giá các biến chứng gan (xơ gan), lách, thận hoặc các cơ quan khác trong ổ bụng.
Trắc nghiệm tâm lý (ví dụ: HDRS, Beck Depression Inventory, HARS, Zung Self-Rating Anxiety Scale, PSQI)
Điểm số cụ thể cho từng thang đo để đánh giá mức độ trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ (ví dụ: HDRS > 17: trầm cảm vừa đến nặng; HARS > 14: lo âu vừa đến nặng) (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của các rối loạn tâm thần kèm theo (trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, rối loạn nhân cách) để có kế hoạch điều trị toàn diện.
🔍 Tầm soát
HIV (Human Immunodeficiency Virus) test
Dương tính/Âm tính (theo Y văn) — Sàng lọc nhiễm HIV, nguy cơ cao ở người tiêm chích ma túy.
HbsAg (Hepatitis B surface Antigen)
Dương tính/Âm tính (theo Y văn) — Sàng lọc nhiễm virus viêm gan B, nguy cơ cao ở người tiêm chích ma túy.
Anti HCV (Antibody to Hepatitis C Virus)
Dương tính/Âm tính (theo Y văn) — Sàng lọc nhiễm virus viêm gan C, nguy cơ cao ở người tiêm chích ma túy.
Huyết thanh chẩn đoán giang mai (Syphilis serology)
Dương tính/Âm tính (ví dụ: RPR, VDRL) (theo Y văn) — Sàng lọc nhiễm giang mai, nguy cơ cao ở người có hành vi tình dục không an toàn liên quan đến sử dụng chất.
💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế
  • Chẩn đoán nghiện các chất dạng thuốc phiện theo ICD-10 (1992)
    • Có từ 3 trở lên các biểu hiện sau đây xảy ra cùng nhau trong vòng ít nhất 1 tháng hoặc nếu tồn tại trong khoảng thời gian ngắn hơn 1 tháng, thì cần lặp đi lặp lại cùng nhau trong khoảng thời gian 12 tháng:
    • Thèm muốn mạnh mẽ hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng chất dạng thuốc phiện
    • Khó khăn trong việc kiểm tra tập tính sử dụng chất dạng thuốc phiện (về thời gian, mức, cách sử dụng)
    • Có hội chứng cai đặc trưng khi ngừng hay giảm sử dụng chất dạng thuốc phiện
    • Có bằng chứng về hiện tượng dung nạp chất dạng thuốc phiện đang được sử dụng
    • Xao nhãng các thú vui, thích thú trước đây để dành thời gian tìm kiếm hay sử dụng cũng như hồi phục sau tác động của chất dạng thuốc phiện
    • Tiếp tục sử dụng mặc dù có các bằng chứng rõ ràng về hậu quả do sử dụng chất dạng thuốc phiện
💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📋 Theo Bộ Y tế
  • Đánh giá mức độ các rối loạn tâm thần kèm theo
    • Mức độ trầm cảm (sử dụng thang HDRS - Hamilton Depression Rating Scale, Beck Depression Inventory)
    • Mức độ lo âu (sử dụng thang HARS - Hamilton Anxiety Rating Scale, Zung Self-Rating Anxiety Scale)
    • Đặc điểm nhân cách (sử dụng thang EPI - Eysenck Personality Inventory, MMPI - Minnesota Multiphasic Personality Inventory)
    • Mức độ rối loạn giấc ngủ (sử dụng thang PSQI - Pittsburgh Sleep Quality Index)
  • Đánh giá các rối loạn khác có thể kèm theo
    • Rối loạn nhận thức (sử dụng thang MMSE - Mini-Mental State Examination)
    • Rối loạn stress - lo âu - trầm cảm (sử dụng thang DASS - Depression Anxiety Stress Scales)
    • Mức độ rối loạn sử dụng rượu (sử dụng thang AUDIT - Alcohol Use Disorders Identification Test)
    • Mức độ cai rượu (sử dụng thang CIWA - Clinical Institute Withdrawal Assessment for Alcohol)
📚 Theo Y văn
  • Phân loại mức độ rối loạn sử dụng opioid (Opioid Use Disorder - OUD) theo DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition)
    • Mức độ nhẹ: Có 2-3 tiêu chí trong số 11 tiêu chí của DSM-5
    • Mức độ trung bình: Có 4-5 tiêu chí
    • Mức độ nặng: Có 6 hoặc nhiều hơn các tiêu chí
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition - DSM-5)
💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các nguyên nhân tâm lý
    • Tò mò thích cảm giác lạ của thanh thiếu niên
    • Khuynh hướng bắt trước người lớn dùng rượu, thuốc lá, ma tuý... để tự khẳng định là mình đã trưởng thành
    • Phản ứng do bất hoà trong gia đình, xã hội
    • Việc sử dụng ma tuý được coi là một phương thức để thoát ly khỏi các stress cuộc sống
  • Các nguyên nhân xã hội và gia đình
    • Gia đình lơ là giáo dục, không quan tâm, không có thái độ phê phán rõ ràng, nghiêm túc, đôi khi còn che dấu việc sử dụng chất (ma tuý) của con cháu
    • Bố mẹ quá chiều chuộng con cái, cho tiêu sài theo sở thích
    • Gia đình thường xuyên có xung đột
    • Công tác quản lý ở các trường học không chặt chẽ
    • Chính quyền chưa có biện pháp hữu hiệu để triệt phá các ổ tiêm chích
  • Các nguyên nhân sinh học
    • Nghiện chất là bạn đồng hành với các bệnh tâm thần
    • Các bệnh trầm cảm, lo âu, tâm thần phân liệt
    • Nhân cách bệnh chống đối xã hội
💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên tắc chung
    • Chọn liệu pháp nào phù hợp với người bệnh và điều kiện của cơ sở điều trị
    • Sau điều trị hội chứng cai cần tiếp tục điều trị duy trì lâu dài chống tái nghiện
    • Cần điều trị toàn diện cả các yếu tố sinh học, tâm lý, xã hội và cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa thầy thuốc gia đình và cộng đồng trong quá trình điều trị
    • Điều trị hội chứng cai: có nhiều phương pháp (thuốc an thần kinh hoặc clonidin hoặc liệu pháp tâm lý…)
    • Điều trị chống tái nghiện: naltrexon
    • Điều trị thay thế bằng methadon hoặc buprenorphin
    • Điều trị các bệnh lý cơ thể phối hợp (nếu có)
💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)
💊 Liều tham khảo
Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.
📚 Bối cảnh: Điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp giữa điều trị dược lý, liệu pháp tâm lý và hỗ trợ xã hội. Mục tiêu là giảm thiểu tác hại, kiểm soát hội chứng cai, ngăn ngừa tái nghiện và cải thiện chất lượng cuộc sống. Việc lựa chọn phác đồ điều trị cần cá thể hóa dựa trên tình trạng sức khỏe, mức độ nghiện, các bệnh lý kèm theo và nguyện vọng của người bệnh. Điều trị thường bao gồm hai giai đoạn chính: điều trị hội chứng cai (detoxification) và điều trị duy trì chống tái nghiện (maintenance therapy).
Thuốc giải lo âu (Benzodiazepines)
⚙ Tăng cường hoạt động của acid gamma-aminobutyric (GABA) tại thụ thể GABA-A, gây tác dụng an thần, giải lo âu, giãn cơ và chống co giật. Giúp giảm các triệu chứng lo âu, bồn chồn, mất ngủ trong hội chứng cai.
💊 Diazepam
Hai ngày đầu: uống 4 viên (20 mg) mỗi lần, cách 4 giờ lại cho uống 1 lần cho đến khi hết bồn chồn và ngủ yên. Sau khi tỉnh giấc nếu vẫn còn lo âu thì tiếp tục cho thuốc. Ngày thứ 3 và thứ 4: 2 viên (10 mg) một lần, cách 6-8 giờ. Ngày thứ 5: cắt hẳn thuốc. · Uống, tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch
↔ Diazepam là thuốc đại diện. Các benzodiazepine khác có thể được sử dụng tùy theo tình trạng bệnh nhân và kinh nghiệm lâm sàng. Cần thận trọng do nguy cơ gây nghiện và suy hô hấp, đặc biệt khi dùng chung với opioid.
Thuốc an thần kinh (Antipsychotics)
⚙ Chủ yếu là đối kháng thụ thể dopamine D2, có tác dụng an thần, giảm kích động, chống loạn thần. Giúp kiểm soát các triệu chứng nặng như vật vã, kích động, rối loạn cảm xúc/hành vi trong hội chứng cai.
💊 Levomepromazine
Lần đầu: uống 2 viên (50 mg). Lần 2 (sau 1 giờ, nếu chưa an dịu và HA tối đa ≥ 100mmHg): uống thêm 4 viên (100 mg). Lần 3 (sau 1 giờ, nếu vẫn chưa an dịu và HA như trên): uống thêm 4 viên (100 mg). Lần 4 và những lần sau (sau 2 giờ, nếu chưa an dịu và HA như trên): uống thêm 2 viên (50 mg). · Uống
↔ Chỉ sử dụng khi có triệu chứng nặng hoặc phức tạp. Cần theo dõi huyết áp thường xuyên. Các thuốc an thần kinh khác có thể được sử dụng tùy theo chỉ định lâm sàng.
Thuốc giảm đau (Non-opioid Analgesics)
⚙ Giảm đau thông qua ức chế tổng hợp prostaglandin ở hệ thần kinh trung ương và ngoại biên (Paracetamol) hoặc tác dụng chống viêm (NSAIDs). Giúp giảm đau nhức cơ bắp trong hội chứng cai.
💊 Paracetamol
Uống mỗi lần 2 viên (1g), uống từ 2-3 lần trong 24 giờ. Có thể dùng trong 3 ngày đầu. · Uống
↔ Paracetamol là thuốc đại diện. Các thuốc giảm đau không opioid khác có thể được xem xét.
Thuốc chống co thắt (Antispasmodics)
⚙ Làm giãn cơ trơn đường tiêu hóa, giảm co thắt và đau bụng.
💊 Spasfon (Alverine citrate)
Uống mỗi lần 2 viên (160 mg), uống từ 2-3 lần trong 24 giờ. · Uống
↔ Spasfon là thuốc đại diện. Các thuốc chống co thắt khác có thể được sử dụng.
Thuốc chống tiêu chảy và bù nước/điện giải
⚙ Oresol bù lại lượng nước và điện giải đã mất do tiêu chảy và nôn. Spasfon giảm nhu động ruột.
💊 Oresol (dung dịch uống glucose-điện giải)
Uống theo chỉ dẫn (pha đúng liều lượng ghi trên gói, uống từng ngụm nhỏ liên tục) · Uống
↔ Spasfon cũng được đề cập trong phác đồ để giảm tiêu chảy do tăng nhu động ruột. Oresol là cần thiết để bù nước và điện giải.
Thuốc chủ vận Alpha-2 adrenergic
⚙ Kích thích thụ thể alpha-2 adrenergic tiền synap, làm giảm giải phóng norepinephrine, từ đó giảm các triệu chứng tăng hoạt động giao cảm trong hội chứng cai opioid (ví dụ: nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, vã mồ hôi, nổi da gà).
💊 Clonidine
0,15mg x 1/2 – 1 viên một lần, uống thêm liều tiếp theo khi có hội chứng cai, liều trung bình 2 – 8 viên/ngày. Khi HA < 90/60 mmHg hoặc mạch < 60 lần/phút tạm dừng uống thuốc, sau 30 phút kiểm tra mạch HA ổn định sử dụng thuốc. Duy trì trong 3 ngày, từ ngày thứ 4 bắt đầu giảm liều, sau khoảng 10 ngày có thể dừng thuốc. · Uống
↔ Cần theo dõi huyết áp và nhịp tim chặt chẽ. Có thể dùng kèm diazepam nếu bệnh nhân ngủ kém hoặc bồn chồn khó chịu nhiều (3-5 ngày) và paracetamol nếu đau mỏi cơ khớp nhiều.
Dịch truyền tĩnh mạch và bổ sung vi chất
⚙ Bù nước, điện giải, glucose và vitamin cần thiết cho cơ thể, đặc biệt khi bệnh nhân không ăn uống được hoặc có rối loạn chuyển hóa.
💊 Dung dịch Ringer Lactate
1-2 lít/ngày · Truyền tĩnh mạch
💊 Natriclorua 0,9%
1-2 lít/ngày · Truyền tĩnh mạch
💊 Glucose 5%
1-2 lít/ngày · Truyền tĩnh mạch
💊 Vitamin nhóm B (B1, B6, B12)
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
↔ Các dung dịch truyền tĩnh mạch được sử dụng để bù nước và điện giải. Vitamin nhóm B quan trọng cho chức năng thần kinh và chuyển hóa.
Thuốc bảo vệ tế bào gan và dinh dưỡng
⚙ Hỗ trợ chức năng gan, cung cấp các acid amin và dưỡng chất cần thiết cho cơ thể, đặc biệt ở bệnh nhân suy dinh dưỡng hoặc có tổn thương gan.
💊 Aminoleban
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Truyền tĩnh mạch
💊 Silymarin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Boganic
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Các thuốc này hỗ trợ chức năng gan. Bổ sung dinh dưỡng đường tĩnh mạch cũng được khuyến cáo khi cần thiết.
Thuốc đối kháng opioid (Opioid Antagonists)
⚙ Đối kháng cạnh tranh tại các thụ thể opioid (mu, kappa, delta), ngăn chặn tác dụng của opioid ngoại sinh và nội sinh. Được sử dụng để ngăn ngừa tái nghiện bằng cách loại bỏ cảm giác hưng phấn do opioid.
💊 Naltrexone hydrochloride
Ngày đầu tiên: uống 1/2 viên (25 mg). Sau 30 phút, nếu không thấy hội chứng cai uống tiếp 1/2 viên (25mg). 2 đến 3 tuần đầu: uống 1 viên/ngày (50 mg). Các tuần tiếp theo uống cách nhật: Thứ 2: uống 1-2 viên (50-100 mg). Thứ 4: uống 1-2 viên (50-100 mg). Thứ 6: uống 1-3 viên (50-150 mg). Hoặc Thứ 3: uống 1-2 viên (50-100 mg). Thứ 5: uống 1-2 viên (50-100 mg). Thứ 7: uống 1-3 viên (50-150 mg). · Uống
↔ Cần đảm bảo người bệnh đã sạch opioid hoàn toàn (nghiệm pháp Naloxon âm tính) trước khi bắt đầu Naltrexone để tránh gây hội chứng cai cấp tính. Thời gian điều trị ít nhất 12 tháng. Quản lý tác dụng phụ như mất ngủ (Diazepam), đau bụng (Alverin citrat), tiêu chảy (Oresol), đau đầu (Paracetamol), buồn nôn (Primperal), chóng mặt (Cinarizin).
Thuốc chủ vận opioid tác dụng kéo dài (Opioid Agonist Therapy - OAT)
⚙ Là các opioid tác dụng kéo dài, được sử dụng để thay thế opioid bất hợp pháp. Chúng giúp giảm cảm giác thèm nhớ và các triệu chứng cai mà không gây ra cảm giác hưng phấn mạnh, từ đó ổn định người bệnh và cho phép họ tham gia vào các hoạt động phục hồi chức năng.
💊 Methadone
Giai đoạn dò liều (2 tuần): Khởi đầu 15 – 30 mg/ngày (liều thấp 15 – 20 mg, trung bình 20 – 25 mg, cao 25 – 30 mg). Trong 3 ngày đầu không tăng liều (trừ khi có hội chứng cai nặng). Sau 3 – 5 ngày, nếu còn hội chứng cai, tăng 5 – 10mg/ngày, tổng liều tăng trong 1 tuần không quá 20mg. Giai đoạn chỉnh liều (1 – 3 tháng): Tăng 5 – 15mg/ngày sau 3 – 5 ngày, tổng liều tăng trong 1 tuần không quá 30mg. Giai đoạn duy trì liều: Trung bình 60 – 120 mg/ngày, thấp nhất 15mg/ngày. Ngừng điều trị: Với liều > 40mg/ngày: giảm 10mg/lần/tuần. Với liều < 40mg/ngày: giảm 5mg/lần/tuần. Có thể ngừng hoàn toàn khi liều thấp mà không cần giảm thêm. · Uống
↔ Methadone là một opioid tác dụng kéo dài, được sử dụng trong điều trị thay thế opioid (Opioid Agonist Therapy - OAT). Cần theo dõi chặt chẽ để tránh quá liều hoặc hội chứng cai. Bệnh nhân phải uống thuốc dưới sự giám sát của cán bộ y tế. Buprenorphine (một chất chủ vận/đối kháng opioid một phần) cũng là một lựa chọn quan trọng trong OAT, thường được kết hợp với Naloxone (Suboxone) để giảm nguy cơ lạm dụng. Mặc dù phác đồ BYT chỉ nhắc đến Buprenorphine ở phần nguyên tắc chung, nó là một thuốc thiết yếu trong điều trị thay thế theo y văn quốc tế.
Phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý-xã hội
⚙ Cung cấp các kỹ năng đối phó, hỗ trợ tâm lý, giáo dục về bệnh, và tái hòa nhập cộng đồng. Bao gồm liệu pháp hành vi nhận thức (CBT - Cognitive Behavioral Therapy), liệu pháp động lực (Motivational Interviewing), liệu pháp gia đình, và các nhóm hỗ trợ.
↔ Đây là một phần không thể thiếu của điều trị toàn diện, giúp người bệnh thay đổi hành vi, giải quyết các vấn đề tâm lý và xã hội liên quan đến nghiện. Bao gồm lao động liệu pháp và chế độ dinh dưỡng đầy đủ.
⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.
💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Chống chỉ định của Diazepam
    • Dị ứng với diazepam
    • Suy hô hấp mất bù
    • Nhược cơ
  • Điều chỉnh liều Clonidine
    • Khi huyết áp tâm thu < 90 mmHg hoặc mạch < 60 lần/phút, tạm dừng uống thuốc
    • Sau 30 phút kiểm tra mạch, huyết áp ổn định mới sử dụng thuốc lại
  • Điều chỉnh liều Naltrexone
    • Cần đảm bảo sạch chất ma túy Opioid trong nước tiểu (nghiệm pháp Naloxon âm tính) trước khi bắt đầu điều trị
    • Kiểm tra chức năng gan ít nhất 3 tháng/lần. Nếu men gan tăng cao, tùy từng trường hợp thầy thuốc sẽ quyết định dừng sử dụng thuốc.
  • Điều chỉnh liều Methadone
    • Nếu bệnh nhân có biểu hiện nhiễm độc phải giảm liều điều trị
    • Theo dõi sát bệnh nhân khi sử dụng liều cao (25-30 mg) trong giai đoạn dò liều
    • Nếu bệnh nhân vẫn tiếp tục sử dụng chất dạng thuốc phiện bất hợp pháp sau nhiều lần điều chỉnh tư vấn, cần cân nhắc ngừng điều trị nếu cần thiết
  • Điều trị các bệnh lý cơ thể phối hợp
    • Cần điều trị các bệnh lý cơ thể phối hợp (nếu có) như HIV, viêm gan B, C, giang mai, các biến chứng tim mạch, hô hấp, tiêu hóa, thận.
  • Điều trị các rối loạn tâm thần kèm theo
    • Sử dụng phối hợp các thuốc an thần kinh khác nếu bệnh nhân có các rối loạn cảm xúc, hành vi kèm theo
    • Quản lý các tác dụng không mong muốn của Naltrexone như mất ngủ, đau bụng, tiêu chảy, đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, mệt mỏi bằng các thuốc hỗ trợ.
💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Theo dõi trong điều trị hội chứng cai
    • Chăm sóc và theo dõi huyết áp thường xuyên (khi dùng Levomepromazine và Clonidine)
    • Theo dõi các triệu chứng cai để điều chỉnh liều thuốc (ví dụ: Diazepam, Clonidine)
  • Theo dõi trong điều trị duy trì Naltrexone
    • Xét nghiệm nước tiểu tìm các chất nhóm opioid: tháng đầu 2 tuần/lần; tháng sau 4 tuần/lần; trong trường hợp nghi ngờ cần thử đột xuất
    • Kiểm tra chức năng gan ít nhất 3 tháng/lần. Nếu men gan tăng cao, tùy từng trường hợp thầy thuốc sẽ quyết định dừng sử dụng thuốc.
  • Theo dõi trong điều trị thay thế Methadone
    • Theo dõi tiến triển lâm sàng: các hành vi nguy cơ cao tiếp diễn, tiến triển của các bệnh cơ thể kèm theo, tình trạng thai sản (nếu có)
    • Xét nghiệm nước tiểu: giúp điều chỉnh liều methadone thích hợp, khi nghi ngờ người bệnh sử dụng chất dạng thuốc phiện bất hợp pháp
    • Giám sát chặt chẽ việc uống methadone hàng ngày dưới sự giám sát của cán bộ y tế, phối hợp gia đình, cộng đồng, các tổ chức xã hội
  • Theo dõi các trắc nghiệm tâm lý
    • Thực hiện các trắc nghiệm tâm lý (HDRS, Beck, HARS, Zung, EPI, MMPI, PSQI, MMSE, DASS, AUDIT, CIWA) trước và sau điều trị để đánh giá hiệu quả và điều chỉnh kế hoạch điều trị.
💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất
    • Ngộ độc do sử dụng chất dạng thuốc phiện quá liều
  • Các nguy cơ lây nhiễm
    • HIV (Human Immunodeficiency Virus)
    • Viêm gan B (Hepatitis B)
    • Viêm gan C (Hepatitis C)
📚 Theo Y văn
  • Các biến chứng khác (theo Y văn)
    • Nhiễm trùng: Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng, áp xe da/mô mềm, viêm xương tủy, viêm phổi
    • Hô hấp: Suy hô hấp, phù phổi cấp không do tim
    • Thần kinh: Co giật, tổn thương não do thiếu oxy
    • Tiêu hóa: Táo bón mạn tính, tắc ruột do phân, viêm tụy
    • Nội tiết: Suy tuyến sinh dục (hypogonadism)
    • Tâm thần: Trầm cảm, lo âu, rối loạn nhân cách, ý tưởng tự sát
    • Xã hội: Vấn đề pháp lý, mất việc làm, tan vỡ gia đình, vô gia cư
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Harrison's Principles of Internal Medicine, UpToDate)
💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📚 Theo Y văn
  • Cờ đỏ (Red Flags) - Các tình huống cần can thiệp khẩn cấp hoặc chuyển tuyến
    • Quá liều opioid: Suy hô hấp (thở chậm, nông), hôn mê, đồng tử co nhỏ (pinpoint pupils). Cần cấp cứu ngay lập tức bằng Naloxone.
    • Hội chứng cai opioid nặng: Mất nước nghiêm trọng, rối loạn điện giải, co giật (hiếm gặp với opioid nhưng có thể xảy ra nếu có bệnh kèm), suy kiệt.
    • Biến chứng y tế cấp tính: Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng, áp xe lớn, viêm phổi nặng, suy thận cấp, xuất huyết tiêu hóa.
    • Rối loạn tâm thần cấp tính: Ý tưởng/hành vi tự sát, loạn thần cấp, kích động nặng không kiểm soát được.
    • Mang thai: Phụ nữ mang thai nghiện opioid cần được quản lý đặc biệt và chuyển đến cơ sở có kinh nghiệm để điều trị thay thế (ví dụ: Methadone, Buprenorphine) nhằm tránh hội chứng cai ở thai nhi.
  • Chuyển tuyến
    • Chuyển đến các trung tâm cai nghiện chuyên sâu hoặc bệnh viện tâm thần có khoa điều trị nghiện khi cần điều trị nội trú cho hội chứng cai nặng hoặc các rối loạn tâm thần kèm theo phức tạp.
    • Chuyển đến các cơ sở y tế chuyên khoa (ví dụ: truyền nhiễm, tim mạch, hô hấp) để điều trị các biến chứng y tế nghiêm trọng.
    • Chuyển đến các chương trình điều trị thay thế opioid (Methadone, Buprenorphine) tại các cơ sở được cấp phép.
    • Chuyển đến các dịch vụ hỗ trợ tâm lý, xã hội, phục hồi chức năng dài hạn tại cộng đồng.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: American Society of Addiction Medicine - ASAM Criteria, UpToDate)
💬 Góp ý bước này
⭐ Bài này với bạn thế nào?
Hữu ích
Dễ sử dụng
Trình bày học thuật
Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.