Tài liệu trên website https://hoclamsang.vn dùng để tra cứu, phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập, không phải là tài liệu hướng dẫn việc tự điều trị. Các hoạt động tư vấn y khoa hoặc điều trị phải có bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn.
← Trang chủ

Giai đoạn hưng cảm

ICD-10 · F30Tâm thần✓ Đã pre-checkChuyên khoa2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
🕒 Cập nhật: 09/11/2026 · 📚 Nguồn: 2058/QĐ-BYT (14/5/2020) — Một số rối loạn tâm thần thường gặp
📖 Tổng quan bệnh học
Định nghĩa: Giai đoạn hưng cảm là một rối loạn tâm thần được phân loại theo mã F30 trong ICD-10. Đây là một trạng thái bệnh lý đặc trưng bởi các thay đổi về khí sắc, hoạt động, hành vi, tư duy, lời nói và giấc ngủ, có thể kèm theo triệu chứng loạn thần.
Dịch tễ: Nội dung bệnh được cung cấp không đề cập đến các số liệu dịch tễ học cụ thể về tỷ lệ mắc hay phân bố của giai đoạn hưng cảm trong cộng đồng. Do đó, không có thông tin định lượng về dịch tễ học được trình bày trong tài liệu này.
Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh của giai đoạn hưng cảm được cho là liên quan đến sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố sinh học và môi trường. Các hiểu biết từ các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh cũng góp phần làm sáng tỏ các thay đổi trong não bộ liên quan đến tình trạng này.
Phân loại: Giai đoạn hưng cảm được phân loại theo hệ thống phân loại bệnh quốc tế ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới. Mã chẩn đoán cụ thể cho giai đoạn này là F30.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn
  • Lý do đến khám
    • Thay đổi hành vi đột ngột, bất thường (ví dụ: nói nhiều, khó ngủ, dễ cáu gắt, hành vi liều lĩnh, tiêu xài hoang phí, tăng hoạt động tình dục).
    • Người nhà nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong tính cách và hoạt động của bệnh nhân.
    • Bệnh nhân có thể không nhận thức được vấn đề của mình, thường được người thân đưa đến khám.
  • Bệnh sử/diễn tiến
    • Khởi phát cấp tính hoặc bán cấp các triệu chứng hưng cảm.
    • Các triệu chứng kéo dài ít nhất một tuần (hoặc bất kỳ thời gian nào nếu cần nhập viện).
    • Ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động nghề nghiệp, xã hội hoặc các mối quan hệ.
    • Tiền sử các giai đoạn rối loạn khí sắc trước đó (trầm cảm hoặc hưng cảm/hưng cảm nhẹ).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Synopsis of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các yếu tố sinh học
    • Bằng chứng về dịch tễ học và di truyền cho thấy có sự tham gia tích cực của các yếu tố di truyền.
    • Tỷ lệ bệnh tương đối không thay đổi theo sự khác nhau của từng cá nhân và nghịch cảnh xã hội.
    • Bất thường trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận.
    • Các bất thường tuyến giáp.
    • Mất cân bằng giữa chất dẫn truyền thần kinh/thụ thể (đặc biệt liên quan đến hoạt động của hệ dopamine).
  • Các yếu tố môi trường
    • Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng có biến cố gần đây trong đời sống có tác động tiêu cực và/hoặc nhiều căng thẳng sẽ dự báo khả năng khởi phát và tái phát các giai đoạn rối loạn khí sắc.
    • Hầu hết các nghiên cứu đã tìm thấy rằng các biến cố tiêu cực trong đời sống đi trước giai đoạn hưng cảm/hưng cảm nhẹ.
  • Các hiểu biết từ các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh
    • Các thiếu hụt về mặt độ tế bào thần kinh và tế bào đệm, mức độ hoạt động của tế bào đệm, cấu trúc và tính toàn vẹn của các tế bào thần kinh, và chất hóa sinh riêng cho vỏ não thùy trán cũng như mối liên hệ chức năng của vùng này với các vùng vỏ não khác.
    • Bằng chứng về tăng hoạt động so với mức ban đầu của vùng thể vân bụng và hạnh nhân, mất cân đối và mất điều hòa của vùng đồi thị, tăng hoạt động tương đối của tiểu não.
💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế
  • Khí sắc
    • Khí sắc tăng rõ rệt, trở nên xuồng xã hay dễ cáu gắt một cách bất thường.
  • Hoạt động và hành vi
    • Tăng hoạt động hoặc đứng ngồi không yên.
    • Mất kiềm chế về mặt xã hội có các hành vi không phù hợp với hoàn cảnh.
    • Có các hành vi ngông cuồng hoặc liều lĩnh mà bệnh nhân không nhận thấy có các nguy cơ của chúng (ví dụ: tiêu pha hoang phí, đầu tư bừa bãi, lái xe liều lĩnh).
    • Tăng hoạt động tình dục hoặc phô trương tình dục.
  • Tư duy và lời nói
    • Nói nhiều (tư duy dồn dập).
    • Các ý nghĩ thay đổi rất nhanh hoặc tư duy phi tán.
    • Tự cao hoặc có ý tưởng khuyếch đại.
    • Phân tán hoặc thay đổi liên tục trong các kế hoạch, hoạt động.
  • Giấc ngủ
    • Giảm nhu cầu ngủ.
  • Triệu chứng loạn thần (có thể có)
    • Loạn thần phù hợp khí sắc: hoang tưởng tự cao, hoặc những ảo thanh nói về những quyền lực siêu nhân.
    • Loạn thần không phù hợp khí sắc: hoang tưởng liên hệ, bị truy hại, hoang tưởng có nội dung tình dục, ảo thanh bình luận.
💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Hội chứng hưng cảm
    • Khí sắc tăng rõ rệt, trở nên xuồng xã hay dễ cáu gắt bất thường.
    • Tăng hoạt động hoặc đứng ngồi không yên.
    • Nói nhiều (tư duy dồn dập).
    • Các ý nghĩ thay đổi rất nhanh hoặc tư duy phi tán.
    • Mất kiềm chế về mặt xã hội có các hành vi không phù hợp với hoàn cảnh.
    • Giảm nhu cầu ngủ.
    • Tự cao hoặc có ý tưởng khuyếch đại.
    • Phân tán hoặc thay đổi liên tục trong các kế hoạch, hoạt động.
    • Có các hành vi ngông cuồng hoặc liều lĩnh mà bệnh nhân không nhận thấy có các nguy cơ của chúng (ví dụ: tiêu pha hoang phí, đầu tư bừa bãi, lái xe liều lĩnh).
    • Tăng hoạt động tình dục hoặc phô trương tình dục.
    • Có thể có các biểu hiện loạn thần phù hợp khí sắc (hoang tưởng tự cao, hoặc những ảo thanh nói về những quyền lực siêu nhân…) hoặc loạn thần không phù hợp khí sắc (hoang tưởng liên hệ, bị truy hại, hoang tưởng có nội dung tình dục, ảo thanh bình luận…).
💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các bệnh cần phân biệt
    • Rối loạn khí sắc do bệnh cơ thể.
    • Rối loạn khí sắc gây ra do chất.
    • Rối loạn khí sắc chu kỳ.
    • Các rối loạn loạn thần (rối loạn phân liệt cảm xúc, tâm thần phân liệt, rối loạn hoang tưởng).
    • Rối loạn nhân cách ái kỉ.
    • Rối loạn nhân cách chống đối xã hội.
🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)
Rối loạn khí sắc do bệnh cơ thể — Cần loại trừ các bệnh lý nội khoa (ví dụ: cường giáp, u não, nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương) qua xét nghiệm cận lâm sàng; triệu chứng hưng cảm thường xuất hiện sau hoặc đồng thời với bệnh cơ thể.
Rối loạn khí sắc gây ra do chất — Có tiền sử sử dụng chất kích thích (ví dụ: amphetamin, cocain) hoặc thuốc (ví dụ: corticosteroid, thuốc chống trầm cảm); triệu chứng thường giảm khi ngừng chất.
Rối loạn khí sắc chu kỳ (Cyclothymic disorder) — Các giai đoạn hưng cảm nhẹ và trầm cảm nhẹ kéo dài ít nhất 2 năm, không đủ tiêu chuẩn cho giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm nặng.
Rối loạn phân liệt cảm xúc (Schizoaffective disorder) — Có các triệu chứng loạn thần kéo dài ít nhất 2 tuần mà không có triệu chứng khí sắc nổi bật, bên cạnh các giai đoạn có triệu chứng khí sắc và loạn thần cùng tồn tại.
Tâm thần phân liệt (Schizophrenia) — Các triệu chứng loạn thần (hoang tưởng, ảo giác, tư duy lộn xộn) là chủ đạo và kéo dài, không có các giai đoạn khí sắc nổi bật hoặc các triệu chứng khí sắc chỉ là thứ phát.
Rối loạn nhân cách ái kỉ (Narcissistic Personality Disorder) — Đặc trưng bởi sự tự cao, thiếu đồng cảm, nhưng không có sự thay đổi khí sắc rõ rệt, kéo dài và ảnh hưởng chức năng như hưng cảm.
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội (Antisocial Personality Disorder) — Đặc trưng bởi hành vi coi thường quyền lợi người khác, thiếu hối hận, nhưng không có sự thay đổi khí sắc rõ rệt, kéo dài và ảnh hưởng chức năng như hưng cảm.
💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các xét nghiệm thường quy
    • Xét nghiệm máu: huyết học, sinh hóa.
    • Xét nghiệm hocmon tuyến giáp.
    • Xét nghiệm nước tiểu: tìm ma túy.
    • Xét nghiệm vi sinh: viêm gan B, C; HIV…
  • Chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng
    • XQ tim phổi, siêu âm ổ bụng, siêu âm doppler xuyên sọ, siêu âm tuyến giáp.
    • Điện não đồ, điện tim đồ, lưu huyết não, đo đa ký giấc ngủ, CT scanner sọ não, MRI sọ não…
  • Các trắc nghiệm tâm lý
    • Thang đánh giá hưng cảm Young (Young Mania Rating Scale - YMRS).
    • Thang đánh giá nhân cách (Minnesota Multiphasic Personality Inventory - MMPI), bảng kiểm kê nhân cách hướng nội hướng ngoại (Eysenck Personality Inventory - EPI).
    • Thang đánh giá rối loạn giấc ngủ (Pittsburgh Sleep Quality Index - PSQI).
  • Các xét nghiệm theo dõi điều trị
    • Đánh giá tình trạng rối loạn chuyển hóa do thuốc: glucose máu, mỡ máu (cholesterol toàn phần, triglycerid, LDL-cholesterol, HDL-cholesterol) 3 tháng/lần.
    • Theo dõi tác dụng hạ bạch cầu: công thức máu 1 tháng/lần.
    • Theo dõi chức năng gan, thận, điện tim đồ 3 tháng/lần.
    • Xét nghiệm gen HLA-B*1502 để tìm người có nguy cơ cao dị ứng thuốc trước khi dùng các thuốc chống động kinh (đặc biệt Carbamazepin).
🔬 Cận lâm sàng — theo độ đặc hiệu
🥇 Khẳng định chẩn đoán (loại trừ)
Hormone tuyến giáp (TSH, fT3, fT4)
TSH < 0.4 mIU/L hoặc > 4.0 mIU/L (theo Y văn) — Loại trừ cường giáp hoặc suy giáp có thể gây ra hoặc làm nặng thêm các triệu chứng khí sắc.
Xét nghiệm nước tiểu tìm ma túy
Dương tính với các chất (ví dụ: Amphetamine, Cocaine) (theo Y văn) — Loại trừ rối loạn khí sắc do chất.
CT scanner sọ não/MRI sọ não
Phát hiện bất thường cấu trúc (u, xuất huyết, nhồi máu) (theo Y văn) — Loại trừ các nguyên nhân thực thể tại não gây ra triệu chứng hưng cảm.
Điện não đồ (EEG)
Phát hiện sóng bất thường (động kinh) (theo Y văn) — Loại trừ các rối loạn co giật hoặc bệnh lý não khác.
🥇 Khẳng định chẩn đoán/Đánh giá mức độ
Thang đánh giá hưng cảm Young (Young Mania Rating Scale - YMRS)
Điểm > 20 (hưng cảm nặng), 12-20 (hưng cảm vừa), 7-11 (hưng cảm nhẹ) (theo Y văn) — Đánh giá mức độ nặng của giai đoạn hưng cảm và theo dõi đáp ứng điều trị.
📊 Tầm soát/Hỗ trợ/Theo dõi tác dụng phụ
Công thức máu (Huyết học)
Bạch cầu < 4.0 G/L (theo Y văn) — Phát hiện thiếu máu, nhiễm trùng, hoặc tác dụng phụ của thuốc (hạ bạch cầu, đặc biệt với Clozapine).
Sinh hóa máu (Điện giải, chức năng gan thận)
Creatinine > 1.2 mg/dL (nam), > 1.0 mg/dL (nữ) (theo Y văn); AST/ALT > 40 U/L (theo Y văn) — Đánh giá chức năng thận, gan, điện giải đồ để loại trừ nguyên nhân thực thể và theo dõi tác dụng phụ của thuốc.
🔍 Tầm soát
Xét nghiệm gen HLA-B*1502
Dương tính (theo Y văn) — Tìm người có nguy cơ cao dị ứng thuốc (hội chứng Stevens-Johnson) trước khi dùng Carbamazepin.
🔍 Tầm soát/Theo dõi tác dụng phụ
Điện tim đồ (ECG)
Khoảng QT kéo dài > 450ms (nam), > 470ms (nữ) (theo Y văn) — Đánh giá chức năng tim, đặc biệt trước khi dùng một số thuốc có thể ảnh hưởng đến tim (ví dụ: thuốc chống loạn thần).
• Theo dõi tác dụng phụ
Glucose máu
Glucose máu đói > 7.0 mmol/L (126 mg/dL) (theo Y văn) — Theo dõi rối loạn chuyển hóa do thuốc chống loạn thần.
Mỡ máu (Cholesterol toàn phần, Triglycerid, LDL-cholesterol, HDL-cholesterol)
Cholesterol toàn phần > 5.2 mmol/L (200 mg/dL); Triglycerid > 1.7 mmol/L (150 mg/dL); LDL-cholesterol > 3.4 mmol/L (130 mg/dL); HDL-cholesterol < 1.0 mmol/L (40 mg/dL) (theo Y văn) — Theo dõi rối loạn chuyển hóa do thuốc chống loạn thần.
💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế
  • Tiêu chuẩn A
    • Bệnh nhân có một thời kỳ với khí sắc tăng rõ rệt, trở nên xuồng xã hay dễ cáu gắt một cách bất thường.
  • Tiêu chuẩn B
    • Trong thời kỳ rối loạn khí sắc bệnh nhân có ít nhất ba trong số các triệu chứng sau (hoặc bốn nếu khí sắc chỉ dễ cáu gắt):
    • Tăng hoạt động hoặc đứng ngồi không yên.
    • Nói nhiều (tư duy dồn dập).
    • Các ý nghĩ thay đổi rất nhanh hoặc tư duy phi tán.
    • Mất kiềm chế về mặt xã hội có các hành vi không phù hợp với hoàn cảnh.
    • Giảm nhu cầu ngủ.
    • Tự cao hoặc có ý tưởng khuyếch đại.
    • Phân tán hoặc thay đổi liên tục trong các kế hoạch, hoạt động.
    • Có các hành vi ngông cuồng hoặc liều lĩnh mà bệnh nhân không nhận thấy có các nguy cơ của chúng (ví dụ: tiêu pha hoang phí, đầu tư bừa bãi, lái xe liều lĩnh).
    • Tăng hoạt động tình dục hoặc phô trương tình dục.
  • Tiêu chuẩn C
    • Các rối loạn khí sắc trên phải:
    • Tồn tại dai dẳng, thường kéo dài ít nhất một tuần.
    • Đủ nặng để gây ra suy giảm rõ rệt trong hoạt động nghề nghiệp hoặc các hoạt động xã hội thường ngày hoặc các mối quan hệ với những người khác.
    • Cần phải nhập viện để ngăn ngừa sự thiệt hại cho bản thân hay những người khác.
    • Không phải do tác động sinh lý trực tiếp của một chất hoặc một bệnh cơ thể.
  • Tiêu chuẩn D
    • Bệnh nhân có thể có các biểu hiện loạn thần phù hợp khí sắc (hoang tưởng tự cao, hoặc những ảo thanh nói về những quyền lực siêu nhân…) hoặc loạn thần không phù hợp khí sắc (hoang tưởng liên hệ, bị truy hại, hoang tưởng có nội dung tình dục, ảo thanh bình luận…).
💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📋 Theo Bộ Y tế
  • Phân loại theo ICD-10
    • Giai đoạn hưng cảm nhẹ (F30.0): Đáp ứng tiêu chuẩn A, B, C nhưng không có triệu chứng loạn thần và mức độ suy giảm chức năng không quá nặng đến mức cần nhập viện khẩn cấp.
    • Giai đoạn hưng cảm không có triệu chứng loạn thần (F30.1): Đáp ứng tiêu chuẩn A, B, C, không có triệu chứng loạn thần, nhưng đủ nặng để gây suy giảm rõ rệt chức năng hoặc cần nhập viện.
    • Giai đoạn hưng cảm với các triệu chứng loạn thần (F30.2): Đáp ứng tiêu chuẩn A, B, C và có thêm tiêu chuẩn D (biểu hiện loạn thần phù hợp hoặc không phù hợp khí sắc).
📚 Theo Y văn
  • Thăm dò xác định mức độ
    • Thang đánh giá hưng cảm Young (YMRS): Điểm số cụ thể giúp định lượng mức độ nặng của hưng cảm, hỗ trợ phân loại và theo dõi điều trị (ví dụ: điểm > 20 cho hưng cảm nặng).
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Synopsis of Psychiatry)
💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế
  • Các yếu tố sinh học
    • Yếu tố di truyền: Có sự tham gia tích cực của các yếu tố di truyền.
    • Bất thường nội tiết: Trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, tuyến giáp.
    • Mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh: Đặc biệt liên quan đến hoạt động của hệ dopamine.
  • Các yếu tố môi trường
    • Biến cố căng thẳng trong đời sống gần đây: Có tác động tiêu cực và/hoặc nhiều căng thẳng sẽ dự báo khả năng khởi phát và tái phát.
  • Các hiểu biết từ hình ảnh học thần kinh
    • Thiếu hụt về mặt độ tế bào thần kinh và tế bào đệm, mức độ hoạt động của tế bào đệm, cấu trúc và tính toàn vẹn của các tế bào thần kinh, và chất hóa sinh riêng cho vỏ não thùy trán.
    • Tăng hoạt động so với mức ban đầu của vùng thể vân bụng và hạnh nhân, mất cân đối và mất điều hòa của vùng đồi thị, tăng hoạt động tương đối của tiểu não.
💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

📋 Theo Bộ Y tế
  • Nguyên tắc điều trị
    • Chỉ định nhập viện sớm với các giai đoạn rối loạn khí sắc mức độ nặng. Nếu rối loạn khí sắc ở mức độ nhẹ có thể điều trị ngoại trú.
    • Cần phát hiện sớm các biểu hiện rối loạn khí sắc để kịp thời điều trị ngay từ lúc cường độ các rối loạn còn nhẹ.
    • Xác định rõ mức độ của rối loạn khí sắc về cấu trúc lâm sàng, sự có mặt của các triệu chứng loạn thần ở giai đoạn hiện tại.
    • Chỉ định sớm các biện pháp điều trị. Thuốc an thần kinh với các trạng thái hưng cảm và các thuốc chỉnh khí sắc. Chọn lựa nhóm thuốc, loại thuốc và liều lượng phù hợp với các trạng thái bệnh của từng người bệnh.
    • Kết hợp thích hợp thuốc an thần khi cần thiết.
    • Điều trị dự phòng tái phát sau mỗi giai đoạn cấp và chú ý tái phục hồi chức năng tâm lý xã hội.
💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)
💊 Liều tham khảo
Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.
📚 Bối cảnh: Mục tiêu điều trị giai đoạn hưng cảm là kiểm soát nhanh chóng các triệu chứng cấp tính, đảm bảo an toàn cho bệnh nhân và người xung quanh, sau đó là ngăn ngừa tái phát và phục hồi chức năng tâm lý xã hội. Lựa chọn thuốc và liều điều trị tùy thuộc từng cá thể, mức độ nặng của bệnh, tiền sử đáp ứng với thuốc, các bệnh kèm theo và nguy cơ tác dụng phụ. Đa trị liệu thường được chỉ định trong trường hợp hưng cảm ở mức độ nặng hoặc có biểu hiện loạn thần.
Thuốc chỉnh khí sắc (Mood Stabilizers)
⚙ Ổn định màng tế bào thần kinh, điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh (GABA, glutamate, dopamine, serotonin), giảm kích thích thần kinh.
💊 Divalproex
750mg/ngày – 60mg/kg/ngày · Uống
💊 Valproat
500 - 1500mg/ngày (giai đoạn cấp); 200 - 500mg/ngày (duy trì) · Uống
💊 Carbamazepin
200 - 1600mg/ngày (giai đoạn cấp); 200 - 400mg/ngày (duy trì) · Uống
💊 Oxcarbazepin
600 - 2400mg/ngày · Uống
💊 Lamotrigin
100 - 400mg/ngày · Uống
💊 Topiramat
50 – 400mg/ngày · Uống
💊 Gabapentin
300 – 1800mg/ngày · Uống
↔ Valproat và Carbamazepin là lựa chọn hàng đầu trong giai đoạn cấp. Lamotrigin chủ yếu dùng trong điều trị duy trì và phòng ngừa trầm cảm. Các thuốc trong nhóm có thể thay thế nhau tùy theo đáp ứng và tác dụng phụ. Có thể phối hợp nhóm thuốc chống co giật (Valproat, Carbamazepin…) với các thuốc chống loạn thần trong hưng cảm nặng hoặc có loạn thần.
Thuốc chống loạn thần điển hình (First-Generation Antipsychotics - FGAs)
⚙ Chẹn thụ thể dopamine D2, giúp giảm các triệu chứng loạn thần và kích động.
💊 Haloperidol
5 - 30 mg/ngày · Uống/Tiêm
💊 Chlorpromazin
25 - 500mg/ngày · Uống/Tiêm
💊 Levopromazin
25 - 500mg/ngày · Uống/Tiêm
↔ Các thuốc này có hiệu quả trong kiểm soát triệu chứng cấp tính nhưng có nguy cơ cao gây tác dụng phụ ngoại tháp.
Thuốc chống loạn thần không điển hình (Second-Generation Antipsychotics - SGAs)
⚙ Chẹn đồng thời thụ thể dopamine D2 và serotonin 5-HT2A, giúp giảm các triệu chứng loạn thần và kích động với ít tác dụng phụ ngoại tháp hơn.
💊 Risperidon
1 - 10 mg/ngày (giai đoạn cấp); 2 mg/ngày (duy trì) · Uống/Tiêm
💊 Olanzapin
5 - 30mg/ngày (giai đoạn cấp); 10 mg/ngày (duy trì) · Uống/Tiêm
💊 Quetiapin
50 - 800mg/ngày (giai đoạn cấp); 100 mg/ngày (duy trì) · Uống
💊 Clozapin
25 - 900mg/ngày · Uống
💊 Aripiprazol
5 - 30mg/ngày · Uống/Tiêm
↔ Các thuốc này thường được ưu tiên do ít tác dụng phụ ngoại tháp hơn so với thuốc điển hình, nhưng có thể gây rối loạn chuyển hóa (tăng cân, đái tháo đường, rối loạn lipid máu).
Thuốc nhóm Benzodiazepin
⚙ Tăng cường hoạt động của GABA (gamma-aminobutyric acid), một chất dẫn truyền thần kinh ức chế, giúp giảm lo âu, kích động và gây ngủ.
💊 Diazepam
5 - 30mg/ngày · Uống/Tiêm
💊 Lorazepam
1 - 4mg/ngày · Uống/Tiêm
💊 Clonazepam
1 - 8mg/ngày · Uống
💊 Bromazepam
3 - 6mg/ngày · Uống
↔ Sử dụng ngắn hạn để kiểm soát kích động, lo âu và mất ngủ cấp tính. Cần thận trọng do nguy cơ phụ thuộc thuốc và tác dụng an thần quá mức.
Các nhóm thuốc hỗ trợ khác
⚙ Cải thiện tuần hoàn não, dinh dưỡng tế bào thần kinh, giảm triệu chứng phụ.
💊 Piracetam
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
💊 Citicholin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
💊 Ginkgo biloba
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Vinpocetin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
💊 Cholin alfoscerat
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống/Tiêm
💊 Cinnarizin
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Beta blocker
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Vitamin và yếu tố vi lượng
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Zopiclon
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
💊 Eszopiclon
(liều: theo Y văn / kinh nghiệm) · Uống
↔ Các thuốc này có vai trò hỗ trợ, không phải điều trị chính cho giai đoạn hưng cảm. Liều lượng cần tham khảo y văn hoặc chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Liệu pháp sốc điện (Electroconvulsive Therapy - ECT)
⚙ Gây co giật toàn thể có kiểm soát bằng dòng điện, làm thay đổi hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh và mạng lưới thần kinh trong não, có hiệu quả nhanh chóng trong các trường hợp hưng cảm nặng, kích động dữ dội hoặc kháng trị.
↔ Có thể sử dụng trong các trường hợp hưng cảm kích động dữ dội hoặc không đáp ứng với thuốc. Đây là một lựa chọn điều trị hiệu quả và an toàn khi được chỉ định đúng.
Các can thiệp tâm lý xã hội
⚙ Hỗ trợ bệnh nhân và gia đình đối phó với bệnh, cải thiện kỹ năng xã hội, nhận thức và hành vi, tăng cường tuân thủ điều trị và dự phòng tái phát.
↔ Bao gồm liệu pháp nhận thức - hành vi (Cognitive Behavioral Therapy - CBT), liệu pháp gia đình, liệu pháp xã hội và giáo dục sức khỏe tâm thần. Đây là các biện pháp hỗ trợ quan trọng trong điều trị toàn diện và phục hồi chức năng.
⚕️ Khuyến cáo BHYT: Khi kê đơn, đối chiếu Danh mục & điều kiện/tỷ lệ thanh toán theo Thông tư 20/2022/TT-BYT (áp dụng cùng TT 37/2024/TT-BYT từ 01/01/2025). Thuốc điều trị đích/miễn dịch/giá cao thường có ĐIỀU KIỆN chi trả — cần kiểm tra trước khi kê.
💬 Góp ý bước này

Bước 11. Chống chỉ định, điều chỉnh theo bệnh kèm

📚 Theo Y văn
  • Chống chỉ định chung
    • Dị ứng với bất kỳ thành phần nào của thuốc.
    • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú (cần cân nhắc lợi ích/nguy cơ và lựa chọn thuốc an toàn hơn).
    • Suy gan/thận nặng (cần điều chỉnh liều hoặc chống chỉ định một số thuốc).
  • Điều chỉnh theo bệnh kèm
    • Bệnh tim mạch: Thận trọng với thuốc chống loạn thần có thể gây kéo dài khoảng QT (ví dụ: Haloperidol, Quetiapin). Cần theo dõi điện tim đồ.
    • Đái tháo đường/Rối loạn lipid máu: Thuốc chống loạn thần không điển hình (đặc biệt Olanzapin, Clozapin) có thể gây tăng cân, rối loạn chuyển hóa. Cần theo dõi chặt chẽ glucose và lipid máu định kỳ.
    • Bệnh gan/thận: Cần điều chỉnh liều các thuốc chỉnh khí sắc (Valproat, Carbamazepin) và thuốc chống loạn thần để tránh tích lũy và độc tính.
    • Tiền sử động kinh: Một số thuốc (ví dụ: Clozapin) có thể làm giảm ngưỡng co giật, cần thận trọng và theo dõi.
    • Phụ nữ có thai: Valproat và Carbamazepin có nguy cơ gây quái thai cao, cần cân nhắc thay thế bằng các thuốc an toàn hơn hoặc bổ sung acid folic liều cao nếu bắt buộc phải dùng.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: UpToDate, Stahl's Essential Psychopharmacology)
💬 Góp ý bước này

Bước 12. Theo dõi đáp ứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Theo dõi lâm sàng
    • Đánh giá các triệu chứng lâm sàng của hưng cảm (sử dụng thang đánh giá YMRS) để theo dõi mức độ nặng và đáp ứng điều trị.
    • Đánh giá chức năng xã hội, nghề nghiệp và các mối quan hệ.
    • Theo dõi các tác dụng phụ của thuốc (ví dụ: an thần, rối loạn vận động, rối loạn chuyển hóa).
    • Phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát của giai đoạn hưng cảm hoặc chuyển sang giai đoạn trầm cảm.
  • Theo dõi cận lâm sàng
    • Đánh giá tình trạng rối loạn chuyển hóa do thuốc: glucose máu, mỡ máu (cholesterol toàn phần, triglycerid, LDL-cholesterol, HDL-cholesterol) 3 tháng/lần.
    • Theo dõi tác dụng hạ bạch cầu: công thức máu 1 tháng/lần (đặc biệt với Clozapine).
    • Theo dõi chức năng gan, thận, điện tim đồ 3 tháng/lần.
💬 Góp ý bước này

Bước 13. Biến chứng

📋 Theo Bộ Y tế
  • Tái phát
    • Giai đoạn hưng cảm có tỉ lệ tái phát cao.
  • Suy giảm chức năng
    • Các phục hồi về chức năng xảy ra chậm hơn sự hồi phục triệu chứng và hội chứng.
    • Suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp kéo dài.
  • Hành vi nguy cơ và hậu quả
    • Để lại nhiều biến chứng từ các hành vi nhiều nguy cơ (ví dụ: tiêu pha hoang phí dẫn đến nợ nần, hành vi tình dục không an toàn, lái xe liều lĩnh gây tai nạn, xung đột pháp lý).
    • Nguy cơ tự sát hoặc hành vi hung hãn.
  • Bệnh cơ thể đi kèm
    • Các bệnh cơ thể đi kèm (do lối sống không lành mạnh trong giai đoạn hưng cảm hoặc tác dụng phụ của thuốc điều trị).
💬 Góp ý bước này

Bước 14. Chuyển tuyến, cờ đỏ

📋 Theo Bộ Y tế
  • Cờ đỏ/Chỉ định nhập viện
    • Giai đoạn rối loạn khí sắc mức độ nặng.
    • Nguy cơ gây thiệt hại cho bản thân hay những người khác (ví dụ: hành vi hung hãn, ý tưởng/hành vi tự sát).
    • Có biểu hiện loạn thần.
    • Không đáp ứng với điều trị ngoại trú.
    • Cần theo dõi chặt chẽ tác dụng phụ của thuốc hoặc điều chỉnh liều phức tạp.
    • Mất khả năng tự chăm sóc bản thân nghiêm trọng.
📚 Theo Y văn
  • Chuyển tuyến
    • Khi bệnh nhân cần các can thiệp chuyên sâu hơn mà cơ sở hiện tại không cung cấp được (ví dụ: liệu pháp sốc điện - ECT).
    • Khi cơ sở hiện tại không đủ khả năng quản lý các biến chứng hoặc bệnh kèm phức tạp.
    • Khi cần đánh giá chuyên sâu hơn về chẩn đoán hoặc điều trị kháng trị.
📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: APA Practice Guidelines for the Treatment of Patients With Bipolar Disorder)
💬 Góp ý bước này
⭐ Bài này với bạn thế nào?
Hữu ích
Dễ sử dụng
Trình bày học thuật
Thấy bài hữu ích? Gửi cho bạn cùng lớp.