Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD)

ICD-10 · F42Tâm thần✓ Đã pre-check💎 Chuyên khoaHello Bacsi

📖 Tổng quan bệnh học

Định nghĩa: Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự hiện diện của các ý nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc lặp đi lặp lại, dai dẳng và không mong muốn (ám ảnh) cùng với các hành vi hoặc hành động tinh thần lặp đi lặp lại (cưỡng chế) mà người bệnh cảm thấy bị thôi thúc phải thực hiện để giảm bớt lo âu.

Dịch tễ: Tỷ lệ mắc OCD trong dân số chung khoảng 1-3%, thường khởi phát ở tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, ảnh hưởng đến cả nam và nữ với tỷ lệ tương đương.

Cơ chế bệnh sinh: Cơ chế bệnh sinh phức tạp, liên quan đến rối loạn chức năng của các mạch thần kinh vỏ não-vân-đồi thị-vỏ não (CSTC), đặc biệt là sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin. Yếu tố di truyền, các sự kiện căng thẳng trong cuộc sống và đặc điểm tính cách nhất định cũng góp phần vào nguy cơ mắc bệnh.

Phân loại: Không có phân loại thể bệnh chính thức, nhưng OCD thường được mô tả theo các chiều kích triệu chứng nổi bật như: ám ảnh ô nhiễm/cưỡng chế làm sạch, ám ảnh đối xứng/cưỡng chế sắp xếp, ám ảnh về những suy nghĩ cấm kỵ/cưỡng chế kiểm tra.

Bước 1. Bệnh sử và lý do đến khám

📚 Theo Y văn

Lý do đến khám
- Bệnh nhân thường tìm kiếm sự giúp đỡ khi các ám ảnh và cưỡng chế trở nên tốn thời gian (ví dụ: hơn 1 giờ mỗi ngày), gây ra đau khổ đáng kể, hoặc làm suy giảm chức năng xã hội, nghề nghiệp, hoặc các lĩnh vực quan trọng khác của cuộc sống.
- Có thể trình bày với các triệu chứng lo âu, căng thẳng, hoặc các hành vi nghi thức cụ thể.
Bệnh sử/diễn tiến
- Các suy nghĩ và nỗi sợ không mong muốn (sự ám ảnh) xuất hiện liên tục và khiến bệnh nhân lặp đi lặp lại các hành động cưỡng chế.
- Người bệnh thường cố gắng loại bỏ suy nghĩ nhưng điều này chỉ càng làm họ căng thẳng và lo lắng hơn, cuối cùng buộc phải thực hiện hành động để giải tỏa căng thẳng.

📖 Nguồn: Y văn lâm sàng chuẩn (tham khảo: Kaplan & Sadock's Psychiatry + DSM-5)

💬 Góp ý bước này

Bước 2. Tiền sử, yếu tố nguy cơ

📋 Theo Bộ Y tế

Di truyền
- Có nhiều khả năng mắc chứng OCD hơn nếu có một thành viên trong gia đình mắc bệnh này.
Não hoạt động bất thường
- Một số người mắc chứng OCD có các vùng hoạt động cao bất thường trong não hoặc mức độ thấp của một chất hóa học gọi là serotonin.
Do sự kiện nào đó trong cuộc sống gây ra
- Có thể mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế sau khi bị bắt nạt, lạm dụng hoặc bỏ rơi.
- Đôi khi OCD bắt đầu sau một sự kiện quan trọng trong cuộc đời, chẳng hạn như sinh con hoặc mất đi người thân.
Tính cách
- Những người gọn gàng, tỉ mỉ, có tiêu chuẩn cá nhân cao có thể dễ mắc chứng OCD hơn.
- Những người thường hay lo lắng hoặc có tinh thần trách nhiệm cao đối với bản thân và những người khác cũng dễ bị mắc OCD.

💬 Góp ý bước này

Bước 3. Triệu chứng, dấu hiệu

📋 Theo Bộ Y tế

Triệu chứng chủ yếu
- Xuất hiện các ám ảnh và hành vi cưỡng chế không phải do sử dụng chất kích thích hoặc bệnh lý khác.
- Khiến bạn kiệt sức và ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.
Các ám ảnh thường gặp
- Có các suy nghĩ không mong muốn như tưởng tượng ra các hình ảnh bạo lực hoặc đồi trụy.
- Xuất hiện nỗi sợ mình sẽ làm hại người khác và bản thân hoặc làm điều gì đó đáng xấu hổ.
- Đòi hỏi mọi thứ phải luôn theo đúng một trật tự riêng, cân bằng và chính xác.
- Ghê sợ quá mức các chất thải cơ thể, chất bẩn hoặc vi khuẩn.
- Lo lắng về các chất gây ô nhiễm và việc bị nhiễm bệnh đến mức phi lý.
Các hành vi cưỡng chế
- Thức dậy vài lần vào ban đêm để chắc chắn rằng các thiết bị đã được tắt, cửa đã khóa và cửa sổ đã đóng.
- Sắp xếp quần áo, giày dép, chén đĩa hoặc các đồ vật khác theo một thứ tự hoặc theo một hướng nhất định thì mới hết cảm giác lo âu.
- Rửa tay liên tục vì sợ nhiễm trùng đến mức gây phồng rộp, nứt da (mặc dù điều này không có khả năng xảy ra).
- Tự động đếm số bậc cầu thang, số ô cửa sổ,….
- Cầu nguyện hoặc lặp lại các từ, các con số trong yên lặng nhiều lần.
- Đôi khi các hành vi cưỡng chế này trở thành những nghi thức đối với bệnh nhân như phải chạm vào một vật đúng một số lần, đi qua đi lại cửa vài lần trước khi ra ngoài.
- Bệnh nhân thường không muốn thực hiện các hành vi này nhưng thường không thể kiểm soát được chúng.
- Các hành vi cưỡng chế này có thể chiếm phần lớn thời gian trong ngày và gây ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống của họ.

💬 Góp ý bước này

Bước 4. Hội chứng

📚 Theo Y văn

Hội chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD)
- Đặc trưng bởi sự hiện diện của các ám ảnh (obsessions) và/hoặc các hành vi cưỡng chế (compulsions).
- Ám ảnh: Các ý nghĩ, thôi thúc, hoặc hình ảnh lặp đi lặp lại và dai dẳng, được trải nghiệm tại một thời điểm nào đó trong quá trình bệnh như là xâm nhập và không mong muốn, và ở hầu hết các cá nhân, gây ra sự lo lắng hoặc đau khổ đáng kể. Cá nhân cố gắng phớt lờ hoặc kìm nén những ý nghĩ, thôi thúc, hoặc hình ảnh đó, hoặc trung hòa chúng bằng một ý nghĩ hoặc hành động khác (tức là thực hiện một hành vi cưỡng chế).
- Cưỡng chế: Các hành vi lặp đi lặp lại (ví dụ: rửa tay, sắp xếp, kiểm tra) hoặc các hành động tinh thần (ví dụ: cầu nguyện, đếm, lặp lại từ trong im lặng) mà cá nhân cảm thấy bị thôi thúc phải thực hiện để đáp lại một ám ảnh hoặc theo các quy tắc mà họ phải áp dụng một cách cứng nhắc. Các hành vi hoặc hành động tinh thần này nhằm mục đích ngăn ngừa hoặc giảm bớt sự lo lắng hoặc đau khổ, hoặc ngăn chặn một sự kiện hoặc tình huống đáng sợ nào đó; tuy nhiên, các hành vi hoặc hành động tinh thần này không được kết nối một cách thực tế với những gì chúng được thiết kế để trung hòa hoặc ngăn chặn, hoặc chúng rõ ràng là quá mức.

📖 Nguồn: DSM-5, American Psychiatric Association

💬 Góp ý bước này

Bước 5. Chẩn đoán phân biệt

🔀 Chẩn đoán phân biệt (bấm tên bệnh để mở bài)

Rối loạn lo âu lan tỏa (Generalized Anxiety Disorder - GAD) — Lo lắng trong GAD thường liên quan đến các vấn đề thực tế trong cuộc sống hàng ngày và không có tính chất ám ảnh xâm nhập hay hành vi cưỡng chế rõ rệt như OCD.

Rối loạn lo âu xã hội (Social Anxiety Disorder) — Nỗi sợ hãi và lo lắng chỉ giới hạn trong các tình huống xã hội, không có các ám ảnh và cưỡng chế không liên quan đến xã hội.

Rối loạn mặc cảm ngoại hình (Body Dysmorphic Disorder - BDD) — Các ám ảnh và hành vi cưỡng chế trong BDD tập trung vào các khiếm khuyết ngoại hình tưởng tượng hoặc nhỏ nhặt, trong khi OCD có thể có nhiều chủ đề ám ảnh khác nhau.

Rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế (Obsessive-Compulsive Personality Disorder - OCPD) — OCPD là một kiểu nhân cách đặc trưng bởi sự bận tâm quá mức đến trật tự, sự hoàn hảo và kiểm soát, nhưng không có các ám ảnh và cưỡng chế thực sự gây đau khổ và xâm nhập như trong OCD. Người mắc OCPD thường coi các đặc điểm của mình là hợp lý (egosyntonic), trong khi người mắc OCD coi ám ảnh/cưỡng chế là không mong muốn (egodystonic).

Rối loạn Tic (Tourette's Disorder) — Tic là các cử động hoặc phát âm đột ngột, nhanh, lặp đi lặp lại, không theo nhịp điệu. Mặc dù có thể có các hành vi lặp lại, nhưng chúng thường không phải là phản ứng với ám ảnh nội tâm như trong OCD. Tuy nhiên, OCD và rối loạn Tic có thể đồng mắc.

💬 Góp ý bước này

Bước 6. Cận lâm sàng, xét nghiệm

📚 Theo Y văn

Chẩn đoán lâm sàng
- Chẩn đoán OCD chủ yếu dựa vào đánh giá lâm sàng các triệu chứng ám ảnh và cưỡng chế theo tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-5 hoặc ICD-11.
- Không có xét nghiệm cận lâm sàng đặc hiệu để chẩn đoán OCD.
Xét nghiệm loại trừ nguyên nhân thực thể
- Các xét nghiệm hình ảnh não (MRI, CT) hoặc xét nghiệm máu thường chỉ được thực hiện để loại trừ các nguyên nhân thực thể khác có thể gây ra các triệu chứng tương tự (ví dụ: u não, rối loạn chuyển hóa), đặc biệt khi có các dấu hiệu thần kinh bất thường hoặc khởi phát muộn.

📖 Nguồn: DSM-5, American Psychiatric Association

💬 Góp ý bước này

Bước 7. Chẩn đoán xác định

📋 Theo Bộ Y tế

Định nghĩa
- Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) là một rối loạn tâm thần liên quan đến suy nghĩ và hành vi của bệnh nhân.
- Khi mắc bệnh, các suy nghĩ và nỗi sợ không mong muốn (hay còn gọi là sự ám ảnh) xuất hiện liên tục và khiến bệnh nhân lặp đi lặp lại các hành động cưỡng chế.
Tiêu chuẩn chẩn đoán
- Sự hiện diện của các ám ảnh, các hành vi cưỡng chế, hoặc cả hai.
- Các ám ảnh hoặc cưỡng chế gây tốn thời gian (ví dụ: chiếm hơn 1 giờ mỗi ngày) hoặc gây ra đau khổ đáng kể trên lâm sàng hoặc suy giảm chức năng trong các lĩnh vực xã hội, nghề nghiệp, hoặc các lĩnh vực quan trọng khác.
- Các triệu chứng ám ảnh-cưỡng chế không phải do tác dụng sinh lý trực tiếp của một chất (ví dụ: thuốc, ma túy) hoặc một tình trạng y tế khác.
- Rối loạn không được giải thích tốt hơn bởi các triệu chứng của một rối loạn tâm thần khác.

💬 Góp ý bước này

Bước 8. Chẩn đoán mức độ/giai đoạn

📚 Theo Y văn

Thang điểm Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (Y-BOCS)
- Là công cụ đánh giá mức độ nặng của OCD được sử dụng rộng rãi nhất, bao gồm 10 mục đánh giá mức độ nặng của ám ảnh và cưỡng chế dựa trên thời gian dành cho chúng, mức độ cản trở, mức độ đau khổ, mức độ kháng cự và mức độ kiểm soát.
- Điểm 0-7: Không có triệu chứng hoặc triệu chứng dưới ngưỡng lâm sàng.
- Điểm 8-15: Mức độ nhẹ.
- Điểm 16-23: Mức độ trung bình.
- Điểm 24-31: Mức độ nặng.
- Điểm 32-40: Mức độ rất nặng.
Đánh giá mức độ ảnh hưởng chức năng
- Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các triệu chứng OCD đến các lĩnh vực quan trọng trong cuộc sống như công việc, học tập, các mối quan hệ xã hội và hoạt động hàng ngày.

📖 Nguồn: DSM-5, American Psychiatric Association; Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (Y-BOCS)

💬 Góp ý bước này

Bước 9. Chẩn đoán nguyên nhân

📋 Theo Bộ Y tế

Di truyền
- Có nhiều khả năng mắc chứng OCD hơn nếu có một thành viên trong gia đình mắc bệnh này.
Não hoạt động bất thường
- Một số người mắc chứng OCD có các vùng hoạt động cao bất thường trong não hoặc mức độ thấp của một chất hóa học gọi là serotonin.
Do sự kiện nào đó trong cuộc sống gây ra
- Có thể mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế sau khi bị bắt nạt, lạm dụng hoặc bỏ rơi.
- Đôi khi OCD bắt đầu sau một sự kiện quan trọng trong cuộc đời, chẳng hạn như sinh con hoặc mất đi người thân.
Tính cách
- Những người gọn gàng, tỉ mỉ, có tiêu chuẩn cá nhân cao có thể dễ mắc chứng OCD hơn.
- Những người thường hay lo lắng hoặc có tinh thần trách nhiệm cao đối với bản thân và những người khác cũng dễ bị mắc OCD.

💬 Góp ý bước này

Bước 10. Điều trị

💊 Điều trị — nhóm theo cơ chế (thuốc cùng nhóm thay thế được nhau)

💊 Liều tham khảo

Liều dưới đây chỉ để học/định hướng — luôn đối chiếu phác đồ hiện hành, cân nặng và chức năng gan–thận trước khi dùng.

📚 Bối cảnh: Điều trị rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) thường bao gồm sự kết hợp giữa liệu pháp tâm lý (đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi với phơi nhiễm và ngăn chặn phản ứng) và thuốc. Mục tiêu điều trị là giảm tần suất và cường độ của các ám ảnh và cưỡng chế, cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Việc điều trị cần thời gian dài và sự hợp tác tích cực của người bệnh.

Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA)

⚙ Ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine, có tác dụng mạnh nhất trên serotonin, giúp giảm các triệu chứng ám ảnh và cưỡng chế.

💊 Clomipramine (Anafranil)