🎯 Mục tiêu & chuẩn bị
Mục tiêuBuổi khám này giúp sinh viên phát hiện các dấu hiệu kích thích màng não, từ đó gợi ý các bệnh lý viêm màng não, xuất huyết dưới nhện hoặc các tình trạng gây tăng áp lực nội sọ.
Chuẩn bị{'tu_the_benh_nhan': 'Nằm ngửa trên giường khám, đầu thấp, tư thế thoải mái, thả lỏng cơ thể.', 'boc_lo_vung_kham': 'Bộc lộ vùng cổ, ngực, bụng và hai chi dưới để dễ dàng quan sát và thực hiện các nghiệm pháp.', 'vi_tri_bac_si': 'Đứng bên phải bệnh nhân.', 'dung_cu': 'Không cần dụng cụ đặc biệt. Có thể cần búa phản xạ để đánh giá phản xạ gân xương nếu cần.'}
👁️ Thì Nhìn
Cách làmQuan sát tổng trạng, tư thế nằm, vẻ mặt, tri giác và các cử động bất thường của bệnh nhân.
Cần tìm- Tư thế cò súng
- Vẻ mặt co kéo, nhăn nhó
- Rối loạn tri giác (lơ mơ, hôn mê)
- Co giật, run rẩy
Bình thườngBệnh nhân nằm thoải mái, tri giác tỉnh táo, vẻ mặt bình thường, không có cử động bất thường.
⚠ Bất thường → ý nghĩa- Tư thế cò súng (nằm nghiêng, co hai chân, ưỡn cổ và lưng)
- Dấu hiệu kích thích màng não nặng, thường gặp ở trẻ em.
- Vẻ mặt co kéo, nhăn nhó, cau mày
- Biểu hiện đau đầu dữ dội do kích thích màng não.
- Rối loạn tri giác (lơ mơ, hôn mê)
- Viêm màng não nặng, biến chứng hoặc bệnh lý não kèm theo.
✋ Thì Sờ
Cách làmSờ nắn nhẹ nhàng vùng cổ, cột sống và các cơ chi để cảm nhận trương lực cơ và độ mềm mại.
Cần tìm- Độ mềm mại của cổ
- Trương lực cơ
Bình thườngCổ mềm mại, dễ dàng xoay chuyển, trương lực cơ bình thường.
⚠ Bất thường → ý nghĩa- Cứng gáy (cảm giác gáy cứng, khó khăn khi gập cổ)
- Dấu hiệu kích thích màng não trực tiếp, cần được xác nhận bằng nghiệm pháp cứng gáy.
- Tăng trương lực cơ
- Có thể gặp trong các bệnh lý thần kinh trung ương, bao gồm viêm màng não.
🥁 Thì Gõ
Cách làmGõ các điểm phản xạ gân xương (gân nhị đầu, tam đầu, xương bánh chè, gót chân) để đánh giá phản xạ.
Cần tìm- Cường độ phản xạ gân xương
Bình thườngPhản xạ gân xương bình thường (đều hai bên, không tăng hoặc giảm quá mức).
⚠ Bất thường → ý nghĩa- Tăng phản xạ gân xương
- Có thể gặp trong giai đoạn đầu của viêm màng não hoặc các tổn thương bó tháp. Không phải dấu hiệu đặc hiệu cho hội chứng màng não.
👂 Thì Nghe
Cách làmNghe tim, phổi, bụng để đánh giá các cơ quan khác, tìm kiếm ổ nhiễm trùng nguyên phát hoặc các bệnh lý kèm theo.
Cần tìm- Tiếng thổi tim
- Ran phổi
- Âm ruột
Bình thườngTiếng tim đều rõ, phổi trong, âm ruột bình thường.
⚠ Bất thường → ý nghĩa- Không có dấu hiệu đặc hiệu cho hội chứng màng não khi nghe. Tuy nhiên, có thể phát hiện các dấu hiệu của nhiễm trùng toàn thân (ví dụ: viêm phổi, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn) là nguyên nhân gây viêm màng não.
- Tìm kiếm nguyên nhân hoặc bệnh lý kèm theo.
🧪 Nghiệm pháp đặc biệt
- 🧪 Nghiệm pháp Cứng gáy (Nuchal rigidity)
- Bác sĩ đặt một tay đỡ chẩm bệnh nhân, tay kia đặt lên ngực để cố định thân. Từ từ gập đầu bệnh nhân về phía ngực, cố gắng để cằm chạm xương ức.
- (+): Gặp khó khăn hoặc không thể gập cằm chạm ngực. Bệnh nhân có thể kêu đau, gồng cứng cơ cổ, hoặc đầu bị đẩy ngược trở lại.
- → Dấu hiệu kích thích màng não trực tiếp, là dấu hiệu quan trọng nhất của hội chứng màng não.
- 🧪 Nghiệm pháp Brudzinski (cổ)
- Bác sĩ đặt một tay đỡ chẩm bệnh nhân, tay kia đặt lên ngực để cố định thân. Gập nhanh và mạnh đầu bệnh nhân về phía ngực.
- (+): Hai chân bệnh nhân tự động co lại ở khớp háng và khớp gối.
- → Dấu hiệu kích thích màng não, thường đi kèm với cứng gáy.
- 🧪 Nghiệm pháp Kernig
- Bệnh nhân nằm ngửa. Bác sĩ gấp đùi bệnh nhân vuông góc với thân (90 độ) và gối cũng gấp vuông góc (90 độ). Sau đó, từ từ duỗi thẳng cẳng chân.
- (+): Gặp khó khăn hoặc không thể duỗi thẳng cẳng chân quá 135 độ (tức là góc giữa đùi và cẳng chân không thể mở rộng quá 135 độ) do co cứng cơ gấp đùi và đau ở mặt sau đùi.
- → Dấu hiệu kích thích màng não, do co thắt các rễ thần kinh tủy sống.
- 🧪 Dấu hiệu Lasègue (hai bên)
- Bệnh nhân nằm ngửa, chân duỗi thẳng. Bác sĩ một tay giữ gối thẳng, một tay nâng từ từ chân bệnh nhân lên cao (gấp ở khớp háng).
- (+): Bệnh nhân đau dọc mặt sau đùi và phải gập gối lại khi chân được nâng lên một góc < 70 độ. Dấu hiệu có giá trị gợi ý kích thích màng não khi dương tính ở cả hai bên.
- → Chủ yếu là dấu hiệu của đau thần kinh tọa. Tuy nhiên, nếu dương tính hai bên có thể gợi ý kích thích rễ thần kinh do viêm màng não hoặc bệnh lý tủy sống.
⚠️ Sai lầm thường gặp
- Không bộc lộ đủ vùng khám, gây khó khăn trong việc quan sát và thực hiện nghiệm pháp.
- Thao tác quá mạnh hoặc đột ngột gây đau cho bệnh nhân, khiến bệnh nhân gồng cứng cơ tự ý, làm sai lệch kết quả.
- Không cố định thân bệnh nhân khi thực hiện nghiệm pháp Brudzinski, dẫn đến kết quả không chính xác.
- Không phân biệt được co cứng cơ tự ý (do sợ đau) với co cứng thực sự do kích thích màng não.
- Bỏ sót các dấu hiệu tinh tế hoặc không đánh giá tổng thể các triệu chứng khác đi kèm (sốt, đau đầu, nôn, rối loạn tri giác).
- Chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ để chẩn đoán mà không kết hợp các dấu hiệu khác và lâm sàng.
- Nhầm lẫn giữa nghiệm pháp Kernig và dấu hiệu Lasègue.